PostuumIrina Antonova

Irina Antonova (1922 – 2020) Grande dame van de Russische kunstwereld

 Haar riskante levenswerk: de tentoonstelling van Europese kunst in Moskou, ondanks de kunstvoorkeuren van de bolsjewieken en ondanks de Koude Oorlog.

Irina Antonova in 2019.  Beeld Mikhail Tereshchenko / Getty
Irina Antonova in 2019.Beeld Mikhail Tereshchenko / Getty

Irina Antonova, de grande dame van de Russische kunstwereld, rekende erop dat ze ontslagen zou worden toen ze in 1974 een tentoonstelling opende in Moskou. De Europese schilderijen die ze had laten ophangen, golden in de Sovjet-Unie immers als verboden vruchten van de gegoede burgerij uit het Westen.

Maar Antonova werd niet ontslagen en Sovjet-burgers kregen voor het eerst Picasso, Van Gogh en Matisse te zien. In hetzelfde jaar konden ze dankzij Antonova met eigen ogen een werk van Da Vinci aanschouwen in Moskou: de Mona Lisa.

52 jaar gaf Irina Antonova leiding aan het Poesjkinmuseum, het grootste museum voor Europese kunst in Moskou. Dat maakte haar de langstzittende directeur van een vooraanstaand kunstmuseum ter wereld.

Ze begon in 1945 bij het museum als deskundige op het gebied van de Italiaanse renaissance. In 1961 trad ze aan als directeur en begon ze aan haar riskante levenswerk: de tentoonstelling van Europese kunst in de Russische hoofdstad, ondanks de kunstvoorkeuren van de bolsjewieken en ondanks de Koude Oorlog.

Onder haar beleefde het Poesjkin gouden tijden. Bezoekers gingen erheen voor schatten uit Toetanchamons graf, meesterwerken uit het kubisme en impressionisme, en werken die uit Duitsland meegenomen waren aan het einde van de Tweede Wereldoorlog. En voor December Nights, een jaarlijks internationaal kunstfestival dat Antonova opzette met componist Svjatoslav Richter.

De tentoonstelling van de meegenomen werken uit Dresden kwam haar regelmatig op kritiek te staan. Ze verdedigde zich altijd door erop te wijzen dat nazi-Duitsland grotere schade aan de Sovjet-Unie toegebracht heeft. Het verlies van de werken aan Moskou is volgens haar een ‘prijs die Duitsland moet betalen’. Als dochter van een diplomaat woonde Antonova voor de oorlog in Duitsland tot Hitler aan de macht kwam. Tijdens de oorlog verpleegde ze Sovjet-soldaten.

Irina Antonova bij de Engelse acteur Jeremy Irons op de motor.  Beeld The Pushkin Museum
Irina Antonova bij de Engelse acteur Jeremy Irons op de motor.Beeld The Pushkin Museum

Tot de politiek hield ze zoveel mogelijk afstand, vertellen oud-collega’s van het Poesjkinmuseum. Zo was Antonova nooit lid van de Communistische Partij. Wel onderhield ze goede contacten met alle leiders en cultuurministers die ze meemaakte en was ze in 2012 een vertegenwoordiger van de presidentscampagne van Vladimir Poetin. ‘Politici komen en gaan, maar kunst is eeuwig’, zei ze.

Haar laatste missie bestond uit de heropening van het Museum van Internationale Kunst, dat in 1948 onder Jozef Stalin was gesloten. Antonova wilde de Europese collectie, die verdeeld was tussen het Poesjkin in Moskou en de Hermitage in Sint-Petersburg, herenigen in de hoofdstad. In 2012 vroeg ze president Poetin tijdens een televisieshow om de heropening van het museum. Kort na de show werd Antonova aan de kant gezet als directeur en benoemd tot president van het Poesjkin, een ceremoniële rol.

In die functie bleef ze strijden voor de hereniging van de werken. Die maakte ze nog net mee. Vorig jaar brachten het Poesjkin en de Hermitage een deel van de werken voor het eerst samen tijdens tijdelijke tentoonstellingen.

Om het Museum van Internationale Kunst terug te brengen had ze te weinig tijd. Irina Aleksandrovna Antonova overleed dinsdag op 98-jarige leeftijd aan de gevolgen van een besmetting met het coronavirus. 

Meer over