'Ik houd ook niet van iedereen'

De Oostenrijker Tom Neuwirth (25) won afgelopen mei als Conchita Wurst het Eurovisie Songfestival. De homobeweging hief hem op het schild en zo glorieerde hij afgelopen weekend ook op de Gay Pride in Amster- dam. De bebaarde zangeres over wat haar beweegt en over de extreem uit-eenlopende reacties die haar over-winning destijds opriep. 'Ken- nen jullie die uitdrukking in Nederland wellicht ook: es ist mir Wurst?'

Cochita Wurst/ Tom Neuwirth Beeld  Robin De Puy
Cochita Wurst/ Tom NeuwirthBeeld Robin De Puy

Als het een Conchita-dag is, staat Tom Neuwirth op en scheert hij zijn benen. Baard bijpunten, aankleden, make-up aanbrengen, nepwimpers, pruik - de transformatie duurt anderhalf uur. Daarna is hij Conchita Wurst. 'Mensen vragen wel-eens: waarom scheer je je benen, je hebt toch ook een baard? Conchita is een bearded lady, zeg ik dan, maar de rest moet zo vrouwelijk zijn als mogelijk. Dus ja, natuurlijk scheer ik mijn benen.'

Vandaag is het een Conchita-dag: de Oostenrijkse winnares van het Eurovisie Songfestival is in Amsterdam vanwege Gay Pride. Ze zal meevaren op de boot van Gay Care, de thuiszorgorganisatie voor de Amsterdamse LGBT-gemeenschap. Drie kwartier met Conchita, het is een voorrecht waar wat maanden voor heen en weer is gemaild met haar persagentschap in Wenen, maar dat weet Wurst allemaal niet. Stralend komt ze binnen in de vergaderruimte van het hoofdstedelijke hotel The Grand, waar ze later ook RTL Boulevard en Gerard Joling en Gordon zal ontvangen.

Het is Conchita die binnenkomt, niet de elf-achtige Tom Neuwirth die die ochtend op Schiphol arriveerde, in 2007 tweede werd bij de Oostenrijkse talentenshow Starmania en vervolgens deel uitmaakte van de (geflopte) boyband Jetzt Anders.

Conchita, door Neuwirth in het leven geroepen in 2011, deed een jaar later voor het eerst mee aan de Oostenrijkse songfestivalvoorronden, maar moest toen het nummer Woki Mit Deim Popo van hiphopduo Trackshittaz voor zich dulden. Maar goed ook, zegt Wurst nu. 'Conchita was nog niet af.'

Dat was ze wel in mei, toen ze met de zonder opsmuk gebrachte powerballad Rise Like a Phoenix de eerste Oostenrijkse Songfestivalwinnaar werd sinds 1966. Sindsdien is Wurst ook een icoon van de homogemeenschap. Ze is hoofdgast van de Gay Pride in vele Europese steden.

Bezwaar was er ook, in allerlei vormen; toen bekend werd dat Wurst Oostenrijk zou vertegenwoordigen, werd er uit protest een Facebookgroep opgericht. De Russische politicus Vitali Milonov riep op tot een boycot vanwege de homopropaganda die Wurst zou verspreiden. Ze werd pervers genoemd, walgelijk, een freak, ze werd door tegenstanders met 'het' aangeduid. Na haar winst liet Arie Slob van de ChristenUnie weten dit jaar niet naar Oostenrijk op vakantie te gaan. Russische mannen schoren hun baard af en kopstukken van de Servisch-orthodoxe kerk gaven Wurst de schuld van overstromingen die aan tientallen mensen het leven hadden gekost. God zou het volk hebben gestraft voor de verering van 'deze Jezus-achtige figuur'.

Wurst zegt erom te kunnen lachen. 'Ik voelde me eerlijk gezegd vereerd. Zij denken dat een dragqueen genoeg macht heeft om Europa te gronde te richten. Deze mensen moeten zelf toch ook weten dat ze onzin uitkramen? Anders moet ik hun geestelijke vermogens in twijfel trekken. Waarom zeg je zoiets? Wat is het voordeel? Het is allemaal zo ridicuul, dat ik eigenlijk alleen maar kan zeggen: dank jullie wel. Als je mij vraagt of negatieve kritieken me iets kunnen schelen, zeg ik nu: nee. Dat is het resultaat van jaren. Ik weet nu dat alleen de mensen van wie ik houd mij pijn kunnen doen. Daar horen Russische politici niet bij.'

Op het Eurovisie-podium droeg Wurst haar winst voor tientallen miljoen kijkers op aan iedereen die gelooft in vrede en vrijheid. 'We are unity and we are unstoppable', zei ze, daarna stak ze haar trofee strijdbaar in de lucht.

Vrouwen met baarden

Beroemde bearded ladies waren er ook al in de 15de eeuw: Sint Ontkommer of Wilgefortis werd als gekruisigde vrouw met baard in Nederland, België en Duitsland ver-eerd. Het ontstaan van Sint Ontkommer zou gebaseerd zijn op een misverstand: het onderkleed op een afbeelding van een gekruisigde Jezus zou per abuis voor een jurk zijn aangezien. Later waren echte vrouwen met baarden (en ook anderen die deden alsof ze dat waren) te zien in 19de-eeuwse circussen. De dragqueen met baard is geen uitvinding van Conchita Wurst. Er zijn vele voorbeelden, zoals The Darling Bears, en er is zelfs een naam voor travestieten die hun duidelijke mannelijke kenmerken niet proberen te verbergen: skag drag.

Je zei in een interview dat je Poetin een knappe man vindt. Om te provoceren, neem ik aan?
'Maar hij ís toch een knappe man? Ik zeg het niet om hem te treiteren. Het zou een beetje raar zijn als ik zou denken dat Poetin alle interviews met Conchita Wurst leest. Poetin en ik zullen geen vrienden worden, maar hij ziet er niet slecht uit.' Ze rolt koket met haar ogen. 'What-ever, hij heeft een goed lichaam. Ik kan die dingen gewoon scheiden.'

Dan serieus: 'Ik wil eigenlijk helemaal geen icoon genoemd worden. Een rolmodel of icoon doet zijn best om dat te zijn, en dat doe ik niet. Ik vind niet dat ik iets moedigs heb gedaan. Die paar woorden die ik op het podium heb gezegd, waren een statement. De avond voor de finale heb ik voor het eerst de gedachte toegestaan dat ik misschien zou kunnen winnen. Als dat zou gebeuren, wat zou ik dan zeggen? Ik wilde iets zeggen wat iets betekende, het moest meer zijn dan alleen maar thank you, thank you, thank you.'

Neuwirth bedacht Conchita Wurst in 2011. Het bijbehorende levensverhaal dreunt ze routineus op. 'Conchita werd geboren in Colombia, haar vader is een theaterdirecteur uit Duitsland, haar moeder is een Colombiaanse theaterartieste, ze werden verliefd en ik werd geboren, als eerste van vijftien dochters.'

Vijftien?
'Ooit vroeg een journalist of ik even alle veertien namen van mijn zussen kon opnoemen. Hahaha. Ik houd van Latijns-Amerika, daarom heb ik mezelf Conchita genoemd. Maar ik spreek geen Spaans, dus Conchita is met haar ouders op jonge leeftijd naar Duitsland verhuisd.'

En waarom Wurst?
'Kennen jullie in Nederland die uitdrukking ook: Es ist mir Wurst? Daar ging het mij om, dat het niet uitmaakt hoe je eruit ziet. En verder is een worst iets wat je kunt eten. En natuurlijk is worst een koosnaampje voor penis. Maar ik wist aanvankelijk niet dat Conchita in Colombia een koosnaampje is voor vagina. Toen ik daarachter kwam, was dat natuurlijk te mooi om waar te zijn. Soms vragen mensen waarom ik zo'n grappige naam heb terwijl mijn boodschap toch vrij serieus is. En dan zeg ik: omdat ik zo ben. Ik heb meer dan één hokje nodig.'

Het zelfverzonnen levensverhaaltje hield Wurst in die eerste jaren stug vol. 'Dan zei ik: Tom, wie is dat? Geen idee over wie je het hebt. Dat vond ik gewoon grappig. Sommige mensen snapten dat niet en vonden dat ik niet mocht ontkennen wie ik was, uit respect voor mijn familie. Hoezo niet? Conchita heeft recht op een eigen leven.'

Conchita is trouwens getrouwd met de Franse performer Jacques Patriaque, die echt bestaat. Tom is vrijgezel. 'Ik zoek geen vriendje, maar ik mis het contact tussen Tom en vreemden, omdat ik nauwelijks nog tijd heb om uit te gaan. Als Conchita ontmoet ik veel nieuwe mensen, maar als Conchita kan ik niet flirten. Dat voelt vreemd. Ik zou als Conchita ook nooit de liefde kunnen bedrijven. Ik heb het nooit gedaan en ik zou het ook nooit doen.'

null Beeld Robin De Puy
Beeld Robin De Puy

Wanneer wist je dat Conchita een baard moest hebben?
'Het was niet expres. Ik heb alle looks geprobeerd: kort haar, lang haar, blond, donker. In 2010 had ik toevallig een baard. Ik maakte me op als vrouw en vond het goed staan. Ik vind mijn gezicht met baard gewoon erg mooi. Natuurlijk wist ik dat er op gereageerd zou worden, het is provocatief. Dat maakte het aantrekkelijk om de baard te laten staan. Ik wilde mensen laten nadenken: wat zien we hier? Is het een vrouw met een baard, is het een man met een pruik? Maakt het iets uit? Het is geweldig als mensen in verwarring raken en gaan nadenken. Toen ik een keer voor tv-opnamen in een ridicuul grote flat met een inpandig zwembad werd gefilmd, ging men ervan uit dat dat natuurlijk mijn eigen flat was - alsof ik zo rijk ben! Toen ik een paar weken later zei dat het natuurlijk mijn eigen flat níét was, waren veel mensen boos omdat ik ze zogenaamd om de tuin had geleid. Use your brain. Geloof niet alles wat de pers je serveert. Er waren kranten - echt waar - die schreven dat ik zwanger was. Zwanger. En mensen vroegen het echt aan me, hoor, of het waar was.'

Conchita schatert. 'We hoeven niet allemaal van elkaar te houden, als we elkaar maar respecteren. Ik houd ook niet van iedereen. Het enige wat ik hoop is dat mensen nadenken en dat ze niet alles wat er wordt geroepen ook meteen geloven. Voor het Songfestival werd ik omschreven als walgelijk. Mensen zeiden tegen elkaar: heb je het gezien? Walgelijk, toch? Inderdaad, walgelijk - vond men, zonder dat ze ooit hadden geluisterd naar één woord dat ik heb gezegd.'

Als het (zoals de meeste dagen) geen Conchita-dag is, dan is Tom Neuwirth gewoon Tom Neuwirth, een jongen die honkbalpetjes draagt en niet herkend wil worden. Hij groeide op in Bad Mitterndorf, een Oostenrijkse bergplaats met drieduizend inwoners, waar zijn ouders een kleine Gasthof hadden. Zo lang hij zich kan herinneren droeg Neuwirth de jurken van zijn moeder en luisterde hij naar Shirley Bassey, Celine Dion, Cher en Tina Turner. Zijn ouders waren 'een grote steun', zegt Wurst, al laat ze ook doorschemeren dat het voor hen niet makkelijk was, een zoon die niet alleen op mannen viel maar zich ook nog graag als vrouw verkleedde.

'Ik zal nooit zeggen dat ik een rotjeugd heb gehad, maar leuk was het niet. Ik hield niet van mezelf. De puberteit is sowieso niet leuk, maar ik was ook nog eens afwijkend. Ik werd getreiterd omdat ik excentriek was, omdat ik vrouwelijk was. Toen ik klein was, had ik geen idee wat normaal was - ik deed die rok van mijn moeder gewoon aan en that's it. Als je groter wordt, blijken er opeens woorden voor te zijn als je je zo kleedt. Het hoort niet. Toen ik wist dat ik homoseksueel was, had ik het gevoel dat dat niet mocht, dat er iets mis met me was en dat dat mijn eigen schuld was.'

Bad Mitterndorf was - zwak uitgedrukt - niet de vrijzinnige omgeving waar Neuwirth tot bloei kon komen. 'Mijn ouders hebben me nooit veroordeeld, maar het zijn mensen die denken dat de mening van anderen belangrijker is dan die van henzelf. Mijn coming-out was niet handig. Ik deed in 2007 mee aan een talentenjacht op televisie. Ik was net 18 geworden. Tijdens een interview met een grote krant werd me gevraagd naar mijn liefdesleven. Ik wilde niet liegen en ben toen publiekelijk uit de kast gekomen. Na het interview kwam ik thuis bij mijn moeder en zei tegen haar: ik heb net een interview gegeven, ik ben gay en binnenkort weet heel Oostenrijk het. Mijn moeder was geschokt. Ze kon niet eens reageren. Het probleem was niet dat ik homo ben, maar dat iedereen zou zeggen: o God, wat is er met jullie jongen? Het heeft even geduurd, maar uiteindelijk kan ik zeggen dat ik geluk heb gehad met mijn ouders . Het had stukken erger gekund.'

Je hebt geprobeerd om een zangcarrière van de grond te krijgen als Tom Neuwirth. Waarom lukte dat niet?
'Ik was te onzeker en ik vond het vreselijk om geen privéleven te hebben. Ik wil in een café kunnen zitten zonder dat iedereen met me op de foto wil. Ik was een tijdje best beroemd in Oostenrijk, maar het gevoel dat ik nergens meer gewoon anoniem kon zijn, maakte me echt woedend. Ik vond dat mensen meer respect moesten hebben en me met rust moesten laten. En dat is niet eerlijk tegenover de fans.'

Als Conchita heb je daar geen last van?
'Als Conchita ben ik een ander persoon - niet compleet anders, maar toch: anders. Mijn maniertjes zijn anders, ik beweeg op een andere manier, ik probeer mijn gezicht mooi uit te laten komen door mijn lippen te tuiten. Tijdens het opmaken word ik steeds iets meer Conchita. En als ik de pruik eenmaal op heb, voel ik me zelfverzekerder, scherper. Tom is lui en ligt maar wat in hotelkamers, terwijl ík het werk doe. Dat klinkt flauw, maar zo voel ik het echt. Ik ben the working queen. Tom is verlegen, Conchita is outgoing. Hij is ongeduldig en houdt niet van wachten. Zij accepteert het zonder klachten, want het hoort bij het artiestenleven. In Oostenrijk word ik ook zonder make-up herkend. Maar gelukkig durven de meeste mensen me dan niet aan te spreken, want ik wil gewoon boodschappen kunnen doen. Met pruik op weet ik waar ik aan toe ben - ik zou bijna beledigd zijn als ik als Conchita over straat zou lopen en niemand naar me zou roepen.'

Verschuil je je achter haar, of is dat een te makkelijke conclusie?
'Natuurlijk is dat voor een deel waar. Natuurlijk is het een soort verstoppertje. Als ik Conchita word, dompel ik mezelf onder in een fantasiewereld. Ik heb ook veel van Conchita geleerd, en ik leer nog steeds. Voor ik Conchita was, was ik onzeker over mijn lichaam. Ik wilde aankomen en gespierd worden, maar mijn lichaam zit zo niet in elkaar. Ik heb het ook een tijdje moeilijk gevonden om mezelf zonder make-up te zien. Als ik was afge-schminkt, dacht ik: waar zijn mijn ogen, waar is mijn gezicht? Als ik het nu even niet weet, denk ik: wat zou Conchita doen? Dan sta ik als Tom te twijfelen over of een broek wel staat. Dan denk ik aan Conchita. Die zou zeggen: natúúrlijk doe je die broek aan, stel je niet zo aan.'

Hoe kijk je terug op je optreden tijdens het Eurovisie Songfestival?
'Het was oké, maar helemaal tevreden ben ik nooit. Er bestaan geen opnamen die in mijn eigen ogen goed genoeg zijn. Ik zit wel veel beter in mijn vel dan twee jaar geleden. Toen was ik nooit als Conchita de deur uitgegaan zonder nepborsten. En nu denk ik: deze jurk ziet er beter uit zonder beha, dus dan maar geen borsten. Misschien doe ik op een gegeven moment wel helemaal nooit meer een beha aan, misschien heb ik over tien jaar de pruik ook niet meer op en misschien is het uiteindelijk ooit genoeg als ik op het podium alleen maar Tom ben.'

null Beeld Robin De Puy
Beeld Robin De Puy

CV Conchita Wurst / Thomas Neuwirth

6 november 1988 Geboren in Gmunden, opgegroeid in Bad Mitterndorf (Oostenrijk)
2006-2007 Doet als Tom Neuwirth mee aan Starmania, behaalt de tweede plaats
2007 Boyband Jetzt Anders
2011 Treedt voor het eerst op als Conchita Wurst
2011 Doet als Wurst mee aan tv-talentenjacht Die große Chance, behaalt zesde plaats
2012 Tweede bij Oostenrijkse voorrondes Eurovisie Songfestival
2014 Wint Eurovisie Songfestival met Rise Like a Phoenix
2014 Loopt mee in de coutureshow van modeontwerper Jean Paul Gaultier

Meer over