HOEZO GEHEIME DIENST?

Uit het strafdossier van 'AIVD-mol' Outman Ben A. rijst een onthutsend beeld op van de geheime dienst. Hoe Outman Ben A....

Door Jan Meeus en John Schoorl

Dat Outman Ben A. al zo snel zo'n belangrijke rol kreeg toebedeeld bij de Algemene Inlichtingenen Veiligheidsdienst (AIVD), verbaasde hem nogal. Hij werd onmiddellijk na zijn intrede op 1 oktober 2003 in de Nederlandse geheime dienst in het hoofdkantoor in Leidschendam in 'een druk en lopend onderzoek' geplaatst.

'Ik werd eigenlijk niet ingewerkt en moest meteen aan de slag', verklaarde hij tegenover de inspecteurs van Rijksrecherche -zo valt te lezen in het strafdossier, waarvan delen als 'staatsgeheim' zijn geoormerkt en dat de codenaam Walcheren heeft meegekregen.

En zo kon het gebeuren dat een reisagent en voormalig medewerker van de Immigratie-en Naturalisatiedienst (IND) van de een op de andere dag beslissingen nam in een omvangrijk terrorismeonderzoek. Outman bepaalde, zonder dat hij beschikte over richtlijnen, welke getapte telefoongesprekken relevant waren en hij als audiobewerker al dan niet wilde uitwerken.

De 34-jarige Marokkaanse Nijmegenaar die nu in de penitentiaire inrichting De IJssel vastzit, kreeg het idee dat hij zijn werkzaamheden naar eigen goeddunken kon invullen. 'Ik denk dan ook dat die richtlijnen op schrift er niet zijn.'

Outman is de hoofdverdachte in een schandaal dat uniek is in de geschiedenis van de AIVD. Het dossier dat na de arrestatie van Ben A. is opgebouwd, bevat een aantal aanwijzingen dat de audiomedewerker geheim materiaal heeft gelekt naar radicale moslims in Amsterdam, Den Haag en Utrecht. Maar onomstotelijk bewijs waaruit blijkt dat Ben A. de dader is, ontbreekt vooralsnog. Ook is onduidelijk waarom Outman Ben A. informatie aan radicale moslims zou hebben gelekt.

Het is niet zomaar een afdeling binnen de AIVD waar Outman begin 2004 aan de slag ging. Hij werkte in het Centrum Islamitisch Terrorisme (CIT), dat een maand na de terroristische aanslagen van elf september 2001 op de Twin Towers in New York werd opgericht (zie kader op pagina 26). Na tien jaar van waarschuwen voor radicalisering onder moslims maakte de AIVD van de ontstane urgentie gebruik om een daad te stellen. Het CIT kreeg als taak of ook in Nederland een islamitisch terroristische aanslag te verwachten viel, en of dit voorkomen kon worden.

Outman werkte op deze speciale afdeling in een team van operateurs en bewerkers. Het probleem binnen de CIT was echter het grote tekort aan collega's met de juistetalenkennis; Arabisch en tal van dialecten waarvan radicale moslims zich bedienen.

Dit betekende dat nieuwelingen binnen de dienst zoals Outman Ben A. snel werden ingezet. Een korte introductiecursus van de AIVD vormde zijn enige bagage, en daar moest hij het als Arabische tolk en vertaler, die voor zijn aanstelling één keer was gescreend, mee doen.

'Ik moest zelf bepalen of een gesprek wel of niet belangrijk was. Ik merk hierbij op dat ongeveer maar één kwart van alle gesprekken daadwerkelijk wordt uitgewerkt. Dat is bij alle collega's het geval. Ik merk hierbij op dat het zelfs voorkomt, dat als een collega audiobewerker ziek is bepaalde taps in het geheel niet worden uitgewerkt, ook later niet meer.'

Ziek En dat was niet het enige waarover de Nijmegenaar als groentje in het inlichtingenwezen zijn verbazing over uitspraak. Wederom uit het strafdossier: 'Ik merk hierbij verder op dat een teamhoofd vaak niet eens op de hoogte is van het aantal taps en de inhoud daarvan. Ook is hij vaak niet bekend met het feit dat een medewerker ziek is.' Ben A. zegt zelfs 'een adviesrol' te hebben gehad in het voordragen van nieuwe tapaansluitingen. Hij kon zich door het geven van aanwijzingen aan een operateur ook nog eens bemoeien met lopend onderzoek.

De verklaringen van Outman Ben A., zoals die onderdeel uitmaken van het strafdossier, schetsen een onthutsend beeld van de gang van zaken binnen de AIVD en het werk van de inlichtingendienst. Maar hij is niet alleen kritisch, hij twijfelt openlijk aan de kwaliteit van het werk dat de dienst aflevert.

De commissie onder leiding van Ad Havermans, die eind vorig jaar een dik rapport afleverde, De AIVD in verandering, heeft vrijwel dezelfde kritiek op de inlichtingendienst als de verdachte. 'Er is een groot tekort aan audiomedewerkers die over kennis van de juiste talen beschikken', aldus Havermans. 'Door menselijke bronnen en het kunnen afluisteren van gesprekken kan waardevolle informatie worden verkregen. Met de huidige samenstelling binnen het CIT is dat moeilijk.'

In juli van 2004 kwam Outman Ben A. 'onverwachts en vrij abrupt' terecht in het zogeheten Vuursche-onderzoek, ook wel de Utrechtse terreurzaak geheten. Centraal hierin stond Hassan O. die het in door AIVD afgeluisterde gesprekken had over heilige oorlog, en over explosieven die hij daarvoor zou inzetten, dan wel over een bom die hij in bewaring zou hebben gegeven: 'een keer BOEM! en een grote stad is weg', luidde de letterlijke tekst uit de AIVD-transcriptie volgens het Utrechts Nieuwsblad.

Ben A. moest in deze zaak 'ineens' vijftien taps uitluisteren en kreeg het zeer druk. Hij beklaagde zich hierover zelfs bij de teamhoofden, omdat hij het niet aan zou kunnen. Een probleem dat hij zelf maar moest oplossen, zo kreeg hij te horen.

De AIVD wilde weten wat Hassan O. deed en wat zijn verdere plannen waren. De inlichtingendienst stelde al vast dat hij foto's had gemaakt van onder meer de Britse en Amerikaanse ambassades, de Tweede Kamer en Paleis Noordeinde. Ook zijn reizen naar Belgiëwaren onderzoekstechnisch van belang, omdat hij daar contacten zou hebben met 'cellen' en videobanden had bekeken van het verzet in Pakistan en Irak. Een 'volgploeg op straat', hield hem daar in de gaten, wist Outman.

Op zondag 26 september viel de politie binnen bij Hassan O. in zijn huis in Utrecht. Directe aanleiding was informatie die een dag eerder was binnengekomen over een persoon uit een islamitisch terroristisch netwerk die zou beschikken over AIVD-informatie. Het was voor de dienst aanleiding om meteen het ambtsbericht op te stellen op basis waarvan politie en justitie aan het werk gingen.

Bucheliusstraat Behalve bij Hassan O. stormden agenten die zondagavond ook binnen bij een Marokkaanse gezin in de Bucheliusstraat, familie van een 30-jarige man in Brussel die Hassan daar ontmoet had. Deze familie, de arrestatie leidde tot grote politieke commotie, werd snel weer vrijgelaten omdat er geen explosieven werden aangetroffen. Ook bij Hassan O. werd niets gevonden.

Wel werd bij O. AIVD-informatie aangetroffen: twee A4-tjes met delen van teksten uit 'stand van zaken week 31'. Deze 'staatsgeheimen' maakten deel uit van een tien pagina's lange rapportage van de AIVD over een mogelijk Utrechts terreurnetwerk. Het waren getypte brieven waarin namen voorkwamen van een hechte vriendengroep van moslims. Zij bleken al sinds 2002 in de gaten te worden gehouden.

Op een van de brieven stond 'Mouchabarad' geschreven, Arabisch voor geheime dienst. De envelop waarin de twee documenten waren verstuurd, was gepost in Nieuwegein en met de hand beschreven.

Ben A. werd vier dagen later op zijn werk in Leidschendam opgepakt. 'Intern AIVD-onderzoek' wees uit dat hij verantwoordelijk was voor het verspreiden van deze envelop, classificatie 'staatsgeheim'.

Ook Abedelaziz B., Rachid C. en de zwager van de Marokkaanse tolk, Nadir B., allen behorend tot dezelfde kring, werden aangehouden in verband met de uitgelekte staatsgeheimen. Bij alledrie werden observatieverslagen, al dan niet gekopieerd, van de AIVD aangetroffen.

Het was niet zo verwonderlijk dat de dienst vrij snel bij audiobewerker Outman Ben A. uitkwam als het mogelijke lek binnen de dienst. Vier weken voordat hij werd aangehouden, liep hij naar een collega met de mededeling dat zijn zwager Nadir targets uit het Vuursche-onderzoek kende. Hij doelde op Rachid en Abdelaziz, waarover zijn zwager hem terloops wel eens had verteld. Misschien was het zelfs wel een idee om Nadir te vragen om informant te worden van de AIVD, zo liet hij deze collega ook nog weten.

Vier weken verstreken, totdat Ben A. te horen kreeg dat er nog niets met zijn suggestie was gebeurd: de kwestie werd onderzocht, hij zou ervan horen. Een week later werd hij gearresteerd.

[vervolg AIVD-MOL AB1BE: pagina 26]

AIVD-MOL AB1BE

[Vervolg van pagina 25]

Bij de inlichtingendienst AIVD zullen ze zich nog wel eens hebben afgevraagd wie ze eigenlijk hadden binnengehaald, toen ze Outman Ben A. begin 2004 aannamen. In ieder geval geen extremistische moslim, zo stellen familie, buren en vrienden. Nergens staat hij bekend als fundamentalistisch moslim, of iemand die plotseling radicaliseerde.

Het enige dat een voormalig IND-collega als religieus element naar voren brengt, is dat hij het bezwaarlijk vond dat hij tijdens islamitische feestdagen moest werken en tijdens christelijke feestdagen vrij had.

Veel Marokkaanse moslimvrienden en collega-tolk/vertalers, die niet met hun naam in de krant willen, kunnen zich niet herinneren hem in de moskee te hebben gezien. 'Hij vastte geloof ik wel, maar bad zeker niet.' Een andere vriend noemt hem 'amper religieus, een verwaterde moslim'. Ook zijn vader die door De Telegraaf in Noord-Marokko werd opgespoord, weet niet beter dat Outman nooit in de moskee kwam.

Zijn aangehouden zwager Nadir vermoedde zelfs dat hij in het geheel geen praktiserend moslim was, omdat hij rookt en zich niet houdt aan 'de voorgeschreven vijf keer gebed'. De verdachte zelf verklaart op 26 oktober tijdens zijn verhoor dat hij zich aan de ramadan houdt en ernaar leeft.

Eind augustus had Nadir zijn zwager Outman nog even gesproken, zo vertelde hij de rijksrecherche. Het was bij zijn ouders die net terug waren van een reis naar Marokko. De AIVD-staatsgeheimen lagen toen ook al bij Nadir thuis op tafel. Nee, hij had er niet met zijn zwager over gesproken, en ook niet met zijn zus, de medisch biologe, die er ook bij was in Bilthoven. Wel besprak Nadir met zijn zwager het vermoeden dat hij, net als andere leden van de Marokkaanse gemeenschap, werd afgeluisterd. Outman deed iets 'met Den Haag', maar wat dat was, wist hij niet. Dat hij voor de AIVD werkt, was hem onbekend. Voor de rest beschreef Nadir hem als een wat teruggetrokken type, dat zich op familiebijeenkomsten vooral om zijn tweejarig zoontje bekommerde. Moderne Marokkaan Outman Ben A. lijkt in alles op een succesvolle Marokkaan, zo blijkt uit een verdere rondgang langs ingewijden. Goede opleiding, ruim nieuwbouwhuis in een keurige middenklasse buurt, goed betaalde baan, getrouwd, een kind. 'Een moderne Marokkaan', zo typeert de Nijmeegse arabist Jan Hoogland zijn voormalige student aan de Radboud Universiteit Nijmegen. In 1996 studeerde hij af bij Hoogland op het onderwerp 'Verbod op rente in de Islam', over het zogegenoemde islamtisch bankieren.

Ook toen Outman van de universiteit afscheid had genomen, hield Hoogland contact. Hij schakelde hem in voor zijn boek Marokkaans Arabisch, een cursus voor zelfstudie en klassikaal gebruik. Hij bedankte hem hiervoor in het voorwoord. Op de bijbehorende cassettes is te horen hoe Outman korte zinnen maakt over bussen en theepotten.

Van 1999 tot 2003 werkte hij als beslismedewerker bij de Inlichtingen en Naturalisatiedienst (IND) in Arnhem. Hij interviewde asielzoekers en moest op basis van de hem geleverde informatie beslissen wat er met een asielzoeker zou gaan gebeuren. Een voormalige collega beschrijft hem als 'zeer eigentijds'. De arrestatie leidde dan ook tot een 'ongemakkelijk gevoel' binnen de dienst en vooral tot flinke verbazing.

Dat hij inmiddels de Nederlandse agent én directeur was geworden van het Marokkaanse reisbureau Chafarinas Tours, dat was zijn IND-collega's niet ontgaan. Er was hier en daar irritatie over zijn commerciële nevenactiviteiten, net als over zijn functioneren.

Het reisbureau Chafarinas Tours is gevestigd in de badplaats Al Hoceima, een stad aan de Marokkaanse kust. Het reisagentschap specialiseert zich in culturele en avontuurlijke reizen naar het Rifgebied voor groepen en individuele reizigers.

Verder landinwaarts, midden in het gebergte dat begin 2004 nog getroffen werd door een aardbeving, ligt het dorp waar Ben. A op 13 mei 1970 werd geboren: Beni Abdellah. Begin jaren zeventig reisde hij samen met zijn moeder en drie broers zijn vader, die sinds de jaren zestig in Nederland als gastarbeider werkte, achterna.

Op de website van het reisbureau introduceert Outman, die zijn agentschap vanuit zijn huis in Nijmegen vervulde, zichzelf. Hij meldt dat hij na zijn studie als reisleider werkte. Ook reisde hijdoor Tunesië, Egypte, Jordanië, Syrië en Jemen.

Naast die zakelijke activiteiten, wist men bij de IND ook van een 'intellectuele bijbaan', zoals een vriend en collega-tolk het omschrijft. Samen met onder meer een IND-medewerker, en vrienden, wilde hij na de aanslagen op 11 september 2001 in New York iets doen aan de beeldvorming van de islam. Hij noemde die, net als zijn vrienden, 'onvolledig en tendentieus'. Een groep van vooruitstrevende, onafhankelijke mosliaan mintellectuelen de slag. moest hiermee

De Moslim Media Groep (MMG), zoals de boogde voorzitter Outman Ben A. deze lobbypersclub alras noemde, zou een Islamitische tegenhanger worden van de Israëlische belangenvereniging CIDI. 'Hij wilde net als wij een ander geluid over de moslims laten horen', vertelt Sjoerd Moenander, voormalig secretaris van de MMG. 'Een evenwichtiger berichtgeving over de islam en de moslims in Nederland', schrijft Ben A. zelf een maand na de aanslagen op de Twin Towers.

Geen van de betrokkenen meent dat Outman zich ooit bij bijeenkomst van de MMG heeft uitgesproken als aanhanger van moslim-extremisme of van mening was dat de door de lobbyclub aanbrachte nuanceringen niet ver genoeg gingen. 'Hij is een bedachtzame intellectueel en heeft zeker geen extremistische neigingen', aldus één van de oprichters.

Ben A. zou echter niet meer meemaken dat de MMG landelijke bekendheid kreeg. De bekende iman Abdullah Haselhoef, die er als adviseur bij betrokken was, riep twee jaar geleden jonge moslims op een demonstratie voor vrede in Israe¿ in Amsterdam niet met geweld en leuzen te verstoren, zoals eerder wel was gebeurd.

Ook de voortijdige opheffing ontging Ben A. Hij had zich in zijn vrije tijd volledig op het reisbureau gestort en wist niet dat een richtingenstrijd over het al dan niet aanspannen van rechtszaken tegen degenen die verkeerde informatie over de islam verspreiden, het einde van dit islamistisch initiatief zou betekenen.

Een Nijmeegse tolk uit de MMG zegt nu 'diep geschrokken' te zijn over zijn arrrestatie. 'De AIVD moet een fout hebben gemaakt. Ik ben zeer verrast. Ik zou het heel dom van hem vinden als het waar zou blijken te zijn. Ik kan het me echt niet voorstellen. Hij is daar te slim en ontwikkeld voor.'Rechter Toch zit Outman Ben A. al sinds 30 september 2004 vast en moet hij maandag 10 januari voor de rechter verschijnen tijdens een eerste, zogenaamde pro forma-zitting. Hoewel niemand van zijn vrienden of voormalige collega's kan bedenken waarom Outman zou hebben gedaan waarvan hij nu beschuldigd wordt, zijn er wel degelijk aanwijzingen dat hij met AIVD-informatie aan het spelen is geweest.

Zo vond de recherche bij doorzoekingen in zijn huis in Nijmegen een tapgesprek van januari 2004. Een kopie hiervan dook op in zijn bureau in het kantoor van de AIVD in Leidschendam.

In beide stukken was de naam van degene die de stukken had uitgeprint met correctie-inkt weggewit. Door een van de papieren onder een sterke lamp te houden, ontdekte de rechercheurs een codenaam: AB1BE. De AIVD-naam van Outman Ben A. Bij elke klus voor de AIVD opereerde hij onder deze code. Hij zou dus deze stukken hebben uitgeprint, oordeelden ze.

Tijdens hun speurtocht onder de codenaam Walcheren stuitte de Rijksrecherche in het huis van Outman op een zakagenda en een faxapparaat. In zijn zakagenda vonden rechercheurs gele briefjes met daarop de namen van personen en straten uit vertrouwelijke terreuronderzoeken in Den Haag, Amsterdam en Utrecht.

In zijn computer bij de AIVD troffen de inspecteurs verwijderde e-mailberichten aan waarin de AIVD-onderzoeken werden genoemd. Ten slotte was er nog de vondst 'elders' van een door Ben A. uitgewerkt en uitgeprint tapgesprek.

Over zowel de e-mails als dit tapgesprek worden in het vertrouwelijke strafdossier in het belang van het onderzoek geen mededelingen gedaan.

De AIVD zit met Outman in zijn maag, dat is duidelijk. Geheimhouding van alle gevoelige informatie zit bij de AIVD in de genen en niet eerder werd de dienst geconfronteerd met een lek in de eigen organisatie. En dat dat nu juist in het terrorisme-onderzoek gebeurt, wordt door de dienst ervaren als 'een schok'.

AIVD-baas Sybrand van Hulst was 'des duivels' toen hij voor het eerst hoorde van de zaak, zo verklaarde hij onlangs in NRC/Handelsblad. Hij sprak van 'een drama'. 'Ik dacht: o néé!. Een gevoel van schaamte. Heel vervelend voor de dienst, voor het imago.'

Van Hulst zei bovendien dat er niks mis was met de wijze waarop de dienst nieuw personeel screent en dat uitbreiding het risico van infiltratie met zich meebrengt. 'Wij screenen zeer zorgvuldig, maar het blijft mensenwerk. Bovendien: als iemand vandaag gescreend is, wil dat niet zeggen dat hij over twee jaar nog steeds loyaal is.'

De oorzaak van alle beroering, medewerker AB1BE, zit sinds 30 september in beperking in de gevangenis. De dienst heeft hem geschorst en inmiddels al drie keer aangifte tegen hem gedaan. Ben A. zelf blijkt vooral gekrenkt en reageert verbitterd tijdens de verhoren.

Boos, maar zelfverzekerd verscheen de 34-jarige Nijmegenaar onlangs tijdens de zoveelste verhoorsessie. Hij was onschuldig, liet hij getergd weten. Outman voelde zich tot op het bot vernederd. 'Er wordt mij hier groot onrecht aangedaan.'

Meer over