ProfielArjen Lubach

Grappig, relevant én snel? Nieuwe talkshow belooft Lubachs grootste uitdaging te worden

null Beeld Gees Voorhees
Beeld Gees Voorhees

Arjen Lubach begint maandag met De avondshow, zijn nieuwe satirische programma dat vier keer per week te zien is. Voorgangers hielden het nooit lang vol, heeft Lubach meer kans van slagen?

Ashwant Nandram

Dankzij de alom geprezen kijkcijferhit Zondag met Lubach, die een jaar geleden stopte, werd Arjen Lubach (42) een van de invloedrijkste mediafiguren in Nederland. Maandagavond debuteert hij met de onofficiële opvolger De avondshow met Arjen Lubach, een nieuw satirisch programma, ditmaal vier keer per week in plaats van een keer. Eerdere, vergelijkbare programma’s eindigden steevast in een flop. Is Lubach een ander lot beschoren?

Al vóór de doorbraak met Zondag met Lubach (2014-2021) toont Lubach zich een opmerkelijk productief muzikant, schrijver en theatermaker. Gedurende zijn studies filosofie en Zweeds in Groningen schrijft hij samen met zijn toenmalige vriendin en latere collega Janine Abbring een parodie op het Eminem-nummer Stan. Lubach is 21 wanneer het nummer, Jelle, een bescheiden hit wordt. Het staat een paar weken op nummer 2 in de Nederlandse top 40.

Kort daarna bestijgt hij ook het toneel. Bij theatergroep Op sterk water doet Lubach aan improvisatiecabaret. Ondertussen krijgt hij als 23-jarige een nachtelijk radioprogramma op 3FM, Arjen L. Op 26-jarige leeftijd publiceert hij zijn debuutroman bij uitgeverij Meulenhoff, Mensen die ik ken die mijn moeder hebben gekend. In diezelfde periode begint hij samen met anderen de website Buro Renkema, waarvoor hij komische filmpjes maakt die al snel ook worden vertoond als Rapservice in cabaretprogramma Koefnoen. Het zijn vaardigheden die later van pas zullen komen bij Zondag met Lubach, bijvoorbeeld bij het succesvolle America First-filmpje.

De rap van de tongriem gesneden tv-presentator is niet dezelfde als de figuur achter de schermen, erkent Edo Schoonbeek (51), die hem in 2005 ontmoet bij een redactievergadering van tv-programma Vara laat en sindsdien meeschrijft aan vrijwel alle tv-programma’s van Lubach. ‘In het dagelijks leven is Arjen schuchter, stil en verlegen. Heel anders dan het sterretje op de buis dat vrolijk grapjes zit te maken. Dat zie je wel vaker bij dit soort talenten. Die manifesteren zich enorm voor een publiek. Dat heeft te maken met een soort onhandigheid: ze weten zich niet altijd een houding te geven in het normale leven. Maar zodra ze voor het publiek staan, voelen ze de controle en bloeien ze op.’

Zondag met Lubach. Beeld VPRO
Zondag met Lubach.Beeld VPRO

Ook kenmerkend aan Lubach: zijn productiedrift. Hij kan niet stilzitten, zeggen collega’s, alsof hij wordt opgejaagd. Abbring (46), eindredacteur bij Zondag met Lubach en De avondshow, zegt dat Lubachs ‘hoofd nooit uitstaat’. ‘Sommige mensen hebben tijd nodig om na werk te ontspannen. Dat kan Arjen niet, en dat wil hij ook niet. Hij wil blijven maken. Het is een soort bewijsdrang.’ Ook Lubach spreekt in zijn boek Stoorzender (2020) van een ‘panische ambitie’. Waar komt die vandaan?

Het antwoord ligt voor een deel besloten in zijn jeugd. Op 12-jarige leeftijd komt zijn moeder te overlijden aan borstkanker. Die dood laat volgens Lubach een blijvend litteken achter op zijn ziel. In de Volkskrant-podcast Groenteman in de kast haalt hij de documentaire over acteur en komiek Eddie Izzard aan. Ook Izzards moeder stierf op jonge leeftijd. Lubach zag hoe een huilende Izzard vertelt: ‘Alles wat ik doe, doe ik om mijn moeder terug te krijgen’.

Lubach: ‘Dat kwam een op een binnen. Ik snapte dat meteen. Mijn moeder zit ergens aan de andere kant van een kloof. En je kunt blijven zitten aan jouw kant, of je kunt met alles wat je hebt een brug proberen te bouwen.’ Dat betekent voor Lubach: nooit stilzitten, blijven produceren, ook in zijn vrije tijd.

Die werklust betaalt zich pas echt uit in 2014, wanneer zijn carrière dankzij Zondag met Lubach een hoge vlucht neemt. In het populaire programma neemt hij op satirische wijze wekelijks het nieuws door. De geestige tirades trekken soms wel twee miljoen kijkers. ‘Bizar veel’, aldus communicatiewetenschapper Mark Boukes (Universiteit van Amsterdam), die onderzoek deed naar het programma. ‘In de Verenigde Staten, een land met veel meer inwoners, halen vergelijkbare shows twee tot vier miljoen kijkers.’

De items in Zondag met Lubach zijn vaak gebaseerd op reportages uit andere nieuwsmedia die aan elkaar zijn gemonteerd en overgoten met een ironisch sausje. Het programma maakt in 2020 bijvoorbeeld een dertien minuten durend item over de Oeigoeren, een onderdrukte moslimminderheid in China. Over het item twittert toenmalig Investico-hoofdredacteur (nu Volkskrant-ombudsman) Jeroen Trommelen: ‘De Lubach-uitzending was een compilatie van stukken uit: NOS Journaal, Trouw, Nieuwsuur, RTL Nieuws, EenVandaag, de Volkskrant, De Telegraaf, AD, BBC en VRT (en liet veel andere publicaties nog ongenoemd).’

null Beeld Gees Voorhees
Beeld Gees Voorhees

De programmamakers reageren daar schouderophalend op. Schoonbeek, voormalig Zondag met Lubach-redacteur en nu ook schrijver voor De avondshow: ‘Dat is wat wij doen, inderdaad. Het is de luxe van het format. Wij kunnen onze eigen, grappige samenvatting maken. Dat blijven we in De avondshow ook doen. We gaan geen dossiers lichten. Dan word je een journalistiek programma.’ Opgewekt: ‘Ik begrijp dat hun beroepseer ze in de weg zit, maar Nieuwsuur kan hetzelfde doen.’

Toch begrijpt Schoonbeek de verontwaardiging wel, want ‘zo veel verhalen beginnen pas echt te leven, nadat wij er aandacht aan hebben besteed’. Ook communicatiewetenschapper Boukes herkent die dynamiek. ‘Neem TTIP, het handelsverdrag tussen de Europese Unie en de Verenigde Staten, waarnaar ik onderzoek heb gedaan. Lilianne Ploumen probeerde dat als minister van Buitenlandse Handel op de maatschappelijke agenda te zetten. Maar, zegt zij zelf ook, niemand was echt bereid om daarnaar te luisteren. Totdat Lubach er aandacht aan besteedde. Toen zag je de aandacht ervoor omhoogschieten.’

Lubach besteedt niet alleen aandacht aan een onderwerp, maar roept het publiek of instanties ook op om in actie te komen. Bijvoorbeeld in het geval van de ‘sleepwet’, de wet die inlichtingendiensten meer toegang zou geven tot telefoon- en internetgegevens. Het programma hielp mee om een referendum over de wet af te dwingen. Boukes: ‘Dat had echt politieke consequenties.’ Lubach voert daarmee een ‘lobby die je in de journalistiek alleen zo expliciet bij De Telegraaf ziet’, concludeert de Volkskrant in 2017.

‘Dominee Lubach’ blijkt op de medialuwe zondagavond heer en meester. Toch is het succes niet genoeg om zijn honger te stillen, merkt redacteur Schoonbeek. ‘We kwamen in een stadium dat de show meestal wel lukte. Ook een middelmatig item leidde een dag later tot Kamervragen.’ Dat is volgens Schoonbeek niet alleen ‘onbevredigend’, maar daarmee verdwijnt ook de ‘spanning uit het project. Terwijl het programma beter wordt als de maker op de tenen loopt.’

In de zomer van 2020 kondigt Lubach aan te willen stoppen met het programma. Achter de schermen heeft hij zijn ogen al op een nieuw doel gericht. Opnieuw een satirisch programma, ditmaal vier keer per week. De Verenigde Staten kent diverse dagelijkse satireprogramma’s die een doorslaand succes zijn, zoals The Daily Show of Late Night. Maar in Nederland bestaat er geen enkel equivalent.

Niet dat er geen pogingen zijn gewaagd. In 2007 lanceerde tv-zender Comedy Central het dagelijkse Comedy Central nieuws, dat het vier maanden volhield. Datzelfde jaar programmeerde de publieke omroep De nieuwste show (BNN), gepresenteerd door Patrick Lodiers, die na het eerste seizoen weer van de buis verdween. In 2010 probeerde Comedy Central het nogmaals, met een Nederlandse versie van The Daily Show, gepresenteerd door Jan Jaap van der Wal. Na drie weken hield het programma ermee op.

Arjen Lubach signeert zijn boek Stoorzender. Beeld Brunopress
Arjen Lubach signeert zijn boek Stoorzender.Beeld Brunopress

Lubach lijkt er beduidend meer vertrouwen in te hebben. In het boek Stoorzender herinnert hij de lezer eraan dat hij, voor zijn tv-carrière, ruim tien jaar op het podium heeft gestaan. Hij suggereert dat hij daarom zelf de ideale presentator voor een latenightshow is. ‘Mijn geld heb ik altijd verdiend met grappen. Voor mijzelf, voor anderen, in beeld, audio, schrift en muziek. Ik heb leren timen, leren improviseren, leren schrijven in punchlines en heb geleerd wat de effectiefste zinsconstructie is om een grap te laten landen.’

Ondanks die bagage erkent iedereen dat Lubach nu voor zijn grootste uitdaging is komen te staan. Want terwijl Zondag met Lubach wekelijks slechts een half uur op tv was, wordt De avondshow vier keer per week uitgezonden. Het betekent dat de latenightshow dagelijks moet strijden om de aandacht van de kijker, die al ruim keuze heeft uit praatprogramma’s Beau of Jinek, VI Vandaag en Op1. In vergelijking daarmee is de zondagavond een oase van rust.

De hogere frequentie betekent ook dat het programma onder grotere druk tot stand komt. Eindredacteur Abbring: ‘Je begint de ochtend met een leeg script. We hebben daarom elk half uur een deadline. We schuiven de lunch naar binnen bij de tweede vergadering. Tijdens het avondeten zijn we aan het monteren.’

Daarmee heeft de redactie ook fors minder tijd om op grappen te broeden, terwijl het succes van Zondag met Lubach deels valt te verklaren door de verrassende invalshoeken en messcherpe items, waarin veel tijd is gestoken. Schoonbeek: ‘Dagenlang schaven aan een segment van vier minuten, dat kan straks niet meer.’

Toch blijven redacteuren en producent goedgeluimd. Ze roemen de drie maanden voorbereidingstijd die het programma had. Bovendien kent de redactie elkaar dankzij Zondag met Lubach goed, waardoor de schrijvers op elkaar zijn ingespeeld. Abbring: ‘Alles valt op z’n plek, als een absurd goed samengestelde puzzel.’

De doorslaggevende factor is echter Lubach zelf, ziet producent Pieter Klok van Human Factor. ‘Arjen liet eerder zien dat hij een redactie kan vormen die als een fabriekje kwaliteit kan leveren.’ Een belangrijk element daarvan: de sfeer op de redactie bewaken. ‘Grappenmakers zijn dol op hun eigen grap. Hij neemt als een goede manager de tijd om collega’s uit te leggen waarom we voor de ene grap kiezen en niet voor de andere. Dat kweekt schrijvers die dienstbaar zijn aan hun product.’

Alle inspanningen ten spijt torst De avondshow de reputatie van Zondag met Lubach met zich mee. Die hoge verwachtingen probeert de producent met alle macht te temperen. Klok blijft herhalen dat het nieuwe programma ‘anders’ wordt dan zijn voorganger. ‘Wij gaan geen Zondag met Lubach maken, maar een nieuw programma. En dat gaat er anders uitzien.’ Met een kwinkslag: ‘Misschien wel beter.’

Staat dan nog iets een succes in de weg? Abbring noemt alleen een lockdown, waarbij publiek niet meer welkom is. Ook Klok blijft monter. Ondanks de strakke werktijden – ‘ook creativiteit is gebaat bij fatsoenlijke werktijden’ – sluit hij niet uit dat ‘we na zes weken van vermoeidheid allemaal neervallen. Maar op basis van de voorbereiding durf ik te zeggen: niets staat ons succes in de weg.’

‘De avondshow met Arjen Lubach’ (VPRO) is maandag tot en met donderdag te zien rond 22.10 op NPO1.

HOE KIJKEN TV-MAKERS TERUG OP HUN EIGEN LATENIGHTSHOW?

Comedy Central Nieuws (2007)

Presentator Greg Shapiro: ‘Toen de Amerikaanse comedyzender Comedy Central ook naar Nederland kwam, wilden ze lokale content hebben. Ze vroegen mij om een latenightshow te presenteren. Ze hadden een combinatie van The Daily Show en The Muppets voor ogen, een beetje een geschift programma. Bovendien wilden ze dat we de show in het Engels maakten.

‘Onze eerste uitzendingen waren slecht, maar we hadden een steile leercurve. Zo leerden we van The Daily Show om met terugkerende typetjes te werken. We hadden een Amerikaanse verslaggever die typisch Nederlandse fenomenen analyseerde, zoals het kringgesprek tijdens een verjaardag. En een zwarte man die items maakte over Zwarte Piet.

‘We werkten met een minimalistisch decor. Toch merkte de directie al na een paar maanden hoe duur het was om live-televisie te maken. We trokken net zoveel kijkers als de gemiddelde sitcom, dus het bleek veel goedkoper om een herhaling van Roseanne uit te zenden. Na vier maanden trokken ze de stekker eruit.

‘De enige reden waarom we nog geen geslaagde latenightshow hebben, is dat de Nederlander ongeduldig is. Mensen vergeten dat zelfs de grote Amerikaanse talkshowsterren jaren nodig hadden om een eigen identiteit te ontwikkelen. Jon Stewart maakte drie jaar The Daily Show voordat hij populair werd. Ondertussen zocht hij naar een flow, een stem, de identiteit van het programma. Hetzelfde geldt voor Seth Meyers met Late Night. Dus mijn verzoek aan recensenten: gun Lubach de tijd om zijn vorm te vinden.’

De Nieuwste Show (2007)

Eindredacteur Maarten van Dijk: ‘In 2007 begonnen we bij de publieke omroep met De nieuwste show. We gebruikten The Daily Show als voorbeeld. De presentator, Patrick Lodiers, opende de uitzending en gebruikte oneliners om het nieuws van de dag te bespreken. Ook maakten we geregeld satirische reportages. Ons doel was mensen die normaal niet naar het journaal kijken, in aanraking te brengen met het nieuws. Dat werkte best aardig.

‘We hebben nog best veel aan het programma lopen sleutelen, terwijl we al waren begonnen met uitzenden. Zo nam Patrick Lodiers eerst in zijn eentje het nieuws door. Op een gegeven moment zei ik: volgens mij moet er iemand bij staan, dat werkt veel beter. Dan kun je pingpongen: gooit de één het onderwerp op, en kan de ander de grap maken.

‘Tegelijkertijd leerden we ook al snel dat je niet genoeg hebt aan zin en ambitie om een geslaagd tv-programma te maken. We produceerden vier uitzendingen per week en deden dat met ongeveer drie schrijvers. We hadden af en toe freelancers die invlogen om filmpjes te maken, maar hadden desondanks veel meer denkers, schrijvers en fimpjesmakers nodig.

‘Lubach werkte ook mee aan De nieuwste show, dus dat is een les die hij ongetwijfeld heeft geleerd. De avondshow gaat van start met een redactie die vijf keer zo groot is als die van ons. Toch getuigt het van lef om van een succesvolle wekelijkse show over te stappen naar een dagelijks programma. Daaruit spreken zijn liefde voor het nieuws en de wil om satire te bedrijven. Het zou te gek zijn als het ze lukt.’

TV-AVOND BIJ DE PUBLIEKE OMROEP

NPO-directeur Frans Klein ziet De avondshow als het voorlopige sluitstuk van de ideale tv-avond bij de publieke omroep. ‘We beginnen om 10 uur omdat we trouwe kijkers de gelegenheid willen geven eerst naar Nieuwsuur te kijken, op NPO 2. Daarna kun je zappen naar Arjen Lubach, vervolgens komt de talkshow Op1. Dat ritme hebben we voor ogen.’