ProfielHans Vijlbrief, staatssecretaris voor Mijnbouw

Gepokt en gemazeld, maar is het genoeg voor Groningen?

Als Brussels topambtenaar wist Hans Vijlbrief de Griekse crisis in de eurozone te bedwingen. Lukt dat de D66-staatssecretaris ook met de Groningse gascrisis?

Wilco Dekker
Hans Vijlbrief als staatssecretaris van Financiën. Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant
Hans Vijlbrief als staatssecretaris van Financiën.Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

‘Hans is een slimme jongen natuurlijk. Hij kan ook heel aimabel zijn, maar de vraag is of dat in dit geval voldoende is. Het wantrouwen tegenover de politiek is groot hier in Groningen.’

Aan het woord is IJme Woensdrecht, eigenaar van antiquariaat ‘Bij tij en ontij’ in Kloosterburen (aan de rand van het aardbevingsgebied) en al sinds hun tijd op het Visser ’t Hooft Lyceum in Leiden eind jaren zeventig boezemvriend van Hans Vijlbrief; de D66-staatssecretaris voor Mijnbouw die maandag en dinsdag Groningen bezoekt in een poging de gemoederen te bedaren. De twee zaten in hun studietijd in een debatclubje, luisterend naar de muziek van Joe Jackson en Genesis, en zijn elkaar altijd blijven zien. ‘Of zo’n bezoek moeilijk voor hem is? Hans is gepokt en gemazeld natuurlijk, maar in de hoogste lagen van politiek en bestuur. Dit is toch wat anders, met al die boze Groningers. Het lijkt me niet meer dan menselijk dat hij even moet nadenken hoe hij dit aan gaat pakken.’

Kwaad al geschied

Hans Vijlbrief (58) beleefde vorige week zacht gezegd geen gelukkige start in zijn nieuwe baan. Eerst meldde VVD-minister Stef Blok op zijn laatste werkdag dat er meer gas gewonnen moet worden in Groningen dan gedacht, onder meer vanwege afspraken met Duitsland. Afgelopen maandag waren er – terwijl het kabinet stond te stralen op het bordes – lange rijen bij gemeentehuizen in het gebied voor een aanvraag voor de 10 duizend euro subsidie om te verduurzamen en te verfraaien. Het budget van 220 miljoen euro was maar genoeg voor de helft van de circa 50 duizend gegadigden. Afgelopen vrijdag kwam het kabinet met 250 miljoen euro extra over de brug, maar het kwaad was al geschied.

‘Een schandelijke vertoning natuurlijk, 80-jarigen die staan te vernikkelen op straat’, zegt PvdA-Kamerlid en Groninger Henk Nijboer. ‘Vijlbrief had vorige week direct moeten zeggen dat die regeling verdubbeld werd, niet alleen dat hij ernaar gaat kijken. Je bent toch de verantwoordelijke staatssecretaris, ook al is het je eerste week? Nu is het vertrouwen op het absolute dieptepunt beland. En het was allemaal bekend, hè. Vorig jaar heb ik al gewaarschuwd dat het budget te laag was. En de levering aan Duitsland was ook al bekend, daar hadden ze eerder wat aan kunnen doen.’

Colombo-uitstraling

Vijlbrief zal dus al zijn ervaring nodig hebben om dit dossier tot een goed einde te brengen, maar de econoom houdt wel van een beetje druk. Hij had achteraf spijt van zijn overstap van het ministerie van Economische Zaken naar het Centraal Planbureau, waar hij onderdirecteur werd, omdat het CPB ‘te rustig’ was, met ‘een gebrek aan druk’. Als thesaurier-generaal op het ministerie van Financiën vormde hij een hecht team met minister Jeroen Dijsselbloem tijdens de eurocrisis, helemaal nadat de PvdA’er voorzitter werd van de Eurogroep (2013-2018). Een duo met een wat Colombo-achtige uitstraling, schreef deze krant vier jaar geleden – wars van mooie kostuums, maar scherp tussen de oren. Vijlbrief leverde op de achtergrond, als de rechterhand van Dijsselbloem, een belangrijke bijdrage aan het binnen de eurozone houden van Griekenland.

In 2018 werd hij voorzitter van de Eurowerkgroep, een invloedrijke positie in Brussel. Daar wisten ze inmiddels dat de D66’er over een goed politiek gevoel beschikt, en goed is in het sluiten van compromissen. Vijlbrief stond er te boek als slim en snel, maar dat is tegelijk zijn valkuil, zo wordt opgemerkt. Hij gaat vaak te snel en vergeet dat gewone mensen wat meer tijd nodig hebben. Tijdens de eurocrisis (2011) werd gezegd en geschreven dat hij nogal bot kan zijn. Onzin, zei Jeroen Dijsselbloem vier jaar geleden in deze krant. ‘Die kwalificatie krijgt iedere Nederlander die in Europa actief is. Hans is geen geduldige man, maar dat weet hij van zichzelf.’

Tegenover gewone mensen

Twee jaar geleden werd hij door D66 teruggehaald om als staatssecretaris orde op zaken te stellen bij de Belastingdienst. Hij vond dat hij geen nee kon zeggen. ‘Hans is best een joviale vent’, zegt Henk Nijboer, die eerder met hem werkte op Financiën. ‘Hij wilde echt wel werk maken van de aanpak van de belastingontwijking in Europa. Bij de Belastingdienst is het nog steeds een enorme bende, maar de vraag is of hij daar in anderhalf jaar veel aan had kunnen doen. De grote vraag is nu hoe hij zich houdt tegenover een zaal vol boze Groningers. Hij komt nu tegenover gewone mensen te staan, dat is nieuw voor hem. Duidelijk is wel dat het enorme klus zal zijn het vertrouwen te herstellen. Er is evident gesold met de belangen van de Groningers.’

Nog een grote vraag: hoelang heeft Hans Vijlbrief? De besloten voorgesprekken van de parlementaire enquêtecommissie aardgaswinning Groningen zijn begonnen, tussen juni en oktober zijn er openbare verhoren, gevolgd door het eindrapport in februari 2023. Is de staatssecretaris Mijnbouw aangetreden om straks weer af te moeten treden? ‘Ik weet het niet’, zegt Nijboer. ‘Bij het toeslagenschandaal is het hele kabinet afgetreden. De verhoren moeten nog beginnen, laten we die eerst maar afwachten.’

Ondertussen wacht IJme Woensdrecht in Kloosterburen een weerzien met zijn boezemvriend. ‘Ik ben dinsdag jarig. Hans komt langs, hij is toch in de buurt. Dan hoor ik wel hoe het is gegaan.’

Drie keer Hans Vijlbrief

Zijn interesse is breder dan alleen financiële zaken. Vijlbrief werkt aan een boek over populisme, maar dat ligt stil sinds hij twee jaar geleden staatssecretaris werd. Hij schreef ook mee aan het boek van Jeroen Dijsselbloem over diens Brusselse jaren (De Eurocrisis, het verhaal van binnenuit).

Vijlbrief werd geboren in Voorschoten en is altijd in de buurt blijven wonen. Vader Johan was begin jaren zestig verkoopleider bij frisdrankenfabriek Riedel en begon later een eigen bottelarij. Hij is hartstochtelijk Feyenoord-fan en volgt de club op de voet, net als zijn vader deed. De rest van het gezin was voor Ajax.

Vijlbrief studeerde algemene economie aan de VU, een broedplaats voor het ministerie van Financiën, waar hij in 2011 de hoogste ambtenaar werd. Ook de ministers Gerrit Zalm (VVD) en Wouter Bos (PvdA) studeerden economie aan de VU. In 1992 promoveerde hij er met de dissertatie Unemployment insurance and the Dutch labour market.

Meer over