'Elke kilo die erbij komt, is aangegeten en niet verbrand'

Burgers die ongezond willen leven , moeten deels zelf maar de ziektekosten daarvan dragen, zei Floris Sanders en maakte zich daarmee niet geliefd....

De cappuccino wordt geserveerd met een koekje. Floris Sanders aarzelt, maar raakt de versnapering niet aan. 'Dit keer maar niet', zegt hij. 'Ik ben al een paar kilo te dik.'

Mensen die te veel eten, roken, alcohol drinken en te weinig bewegen moeten een hogere ziektekostenpremie gaan betalen. Zo luidt een aanbeveling uit het laatste advies van Floris Sanders, scheidend voorzitter van de Raad voor de Volksgezondheid en Zorg (RVZ). Een omstreden voorstel dat Sanders al de schampere kwalificatie 'de hogepriester van het gezonde leven' opleverde.

'Het voorstel heeft mij niet geliefd gemaakt, nee. Maar schiet nou niet de boodschapper dood. Ik ben wél adviseur van de minister en ik vind dat dit punt op de agenda dient te komen. Want er is een grens aan wat mensen willen opbrengen voor anonieme medeburgers die ziek worden. Zeker als die ziekte niet het gevolg is van pech, maar eigen schuld.'

De kosten van de gezondheidszorg stijgen explosief. We gaan van 14 procent 'dure' 65-plussers nu naar 24 procent 65-plussers in 2040. De technologische ontwikkelingen leveren steeds meer, vaak exorbitant dure geneesmiddelen op. De uitgaven voor Volksgezondheid dreigen de komende vijftien jaar met maar liefst een kwart omhoog te gaan. 'Ik hoor overal om me heen dat de mensen de premies nú al erg hoog vinden.'

Als er íets is waarvoor mensen in de buidel willen tasten, is het voor gezondheid.

'Dat klopt. Maar dan bedoelen ze wel hun eigen gezondheid en niet die van de buren. Laat staan die van inwoners van een andere provincie. Onderzoek van de Universiteit van Tilburg toont aan dat de solidariteit afbrokkelt. 40 Procent van de Nederlanders is niet bereid een hogere premie te betalen om de solidariteit in het zorgstelsel in stand te houden. De meesten vinden bovendien dat er best een extra eigen bijdrage gevraagd mag worden van mensen die hun ziekte over zichzelf hebben afgeroepen door een ongezonde leefstijl.'

Is dat wel allemaal een kwestie van leefstijl en eigen schuld? Hoe ouder we worden des te vaker we versleten gewrichten krijgen of hart- en vaatziekten. We moeten ergens aan dood.

'Het is wél in belangrijke mate eigen schuld. Uit berekeningen van het Rijksinstituut voor Volksgezondheid blijkt dat in de nabije toekomst 50 procent van de ziektekosten wordt veroorzaakt door gedrag. Als je na een hartinfarct weigert af te vallen en te stoppen met roken en je moet een tweede bypass en een derde... Waarom zouden we dan geen eigen bijdrage mogen vragen?'

Het is toch niet aantoonbaar dat het hartinfarct van mijnheer X het gevolg is van zijn eetgewoonten of zijn jachtige levensstijl?

'Niet in het individuele geval. Maar in zijn algemeenheid weet iedereen dat roken, overgewicht en overmatig alcoholgebruik tot een verhoogd risico leiden.'

Ondergraaft u met uw plan niet de solidariteit die er nog wél bestaat? Als rokers meer premie gaan betalen, zullen die gaan eisen dat hun buurman die elk weekeinde voetbalt, ook een hogere premie moet betalen.

'Dat is een moeilijke vraag. Maar de solidariteit wordt hoe dan ook bedreigd. 70 Procent van de premiegelden gaat naar 10 procent van de duurste ziekten. Er komt een moment dat mensen daartegen te hoop lopen. Ons lontje wordt steeds korter. Het is niet anders.'

Vooral de laatste levensfase is kostbaar. Maar die fase zullen we allemaal een keer doormaken.

'Ja, behandel een ander zoals jezelf behandeld wilt worden. Maar het is de vraag of dat gaat lukken. Een tachtigjarige kost nu 30duizend euro aan zorg per jaar. Daar gaan we er de komende jaren twee keer zoveel van krijgen. Ondertussen slinkt het aantal premiebetalers aan de onderkant van de bevolkingspiramide. Het is zeer de vraag of de jongeren van nu straks op dezelfde behandeling kunnen rekenen.

'Ik vind het niet chic om de boel uit de hand te laten lopen ten koste van de mensen die straks ouder dan 65 jaar en hulpbehoevend worden.'

Ongezonde mensen leven korter. Er zijn aanwijzingen dat ze daardoor minder vaak een beroep doen op de gezondheidszorg.

'Nee. Ongezonde mensen zijn duurder. Uit Amerikaanse verzekeringsgegevens blijkt dat de fitste mensen in welke levensfase ook een relatief klein beroep doen op gezondheidszorg. Dus ook als je alle levensfases bij elkaar optelt, zijn gezonde mensen goedkoper.'

Moet de dokter straks uitmaken wie te zwaar is, wie te veel rookt of te veel drinkt?

'Uw body mass index kunt u zelf uitrekenen. Dat is allemaal zo ingewikkeld niet. Maar waar gaat dit gesprek nu over? De uitvoering? Daar gaat dit rapport niet over. Met dit advies wil ik laten zien welke problemen er op ons afkomen en in welke richtingen we naar oplossingen kunnen zoeken. Een hogere premie voor mensen met een ongezonde levensstijl, is slechts een van de mogelijke maatregelen.'

De rode draad in uw advies is toch dat de burger een grotere eigen verantwoordelijkheid moet dragen voor zijn gezondheid.

'Ja. En dat zoiets moeilijk uitvoerbaar is, weet ik ook wel. Misschien moeten we het omdraaien en mensen die hun gedrag verbeteren een beloning in het vooruitzicht stellen. Er zijn trainingsprogramma's waarmee diabetici hun medicijngebruik kunnen terugbrengen. Waarom zou je patiënten die zo'n training volgen niet belonen? Of neem een patiënt met een hoge bloeddruk en overgewicht. Als het hem lukt om tien kilo af te vallen, is dat beter voor hemzelf en beter voor de samenleving. Laten we dat belonen met een verlaging van de premie.'

Is dat niet onheus ten opzichte van verzekerden die altijd netjes op gewicht zijn gebleven? Zij kunnen geen premieverlaging verdienen.

'Een terechte opmerking. Maar ik wil natuurlijk ook niet in een politiestaat terechtkomen. Met een systeem van belonen in plaats van straffen loop je daar minder kans op. En als we een goede manier kunnen bedenken om de risico's van een ongezonde leefstijl in de hoogte van de premie te verwerken, moeten we dat zeker doen. Bij alle verzekeringen werkt het zo. Jongeren betalen een hogere premie voor hun autoverzekering omdat ze meer botsingen veroorzaken. Mensen met een rieten dak betalen een hogere premie voor de brandverzekering. Dat wil absoluut niet zeggen dat het systeem niet solidair is. Want iedereen kan zich verzekeren en iedereen krijgt uitbetaald als het mis gaat.'

Lagere inkomensgroepen leven ongezonder en korter en kampen vaker met overgewicht en alcoholmisbruik. Uw voorstel vergroot de tweedeling.

'Dat kan ik niet helemaal ontkennen. Maar ik hoop natuurlijk dat zo'n hoge premie mensen ertoe aanzet zichzelf af te vragen of ze wel goed bezig zijn. En de inkomenseffecten kun je matigen met een zorgtoeslag. Kijk, ik ben radioloog en ik moet regelmatig mensen met verstopte slagaderen dotteren, meestal slagaderen naar de benen. Bijna al deze patiënten roken. En telkens waarschuw ik: als u niet stopt met roken, zit u hier over een paar jaar weer met een andere verstopte ader. En met een beetje pech kan ik er dan misschien niet meer bij met mijn apparatuur en moet uw voet geamputeerd worden. ''Ik zal minderen dokter'', krijg ik dan te horen. ''Dat is niet genoeg'', zeg ik dan. ''U moet stoppen.'' Maar de meesten blijven roken.

'Een financiële prikkel is het krachtigste instrument dat we hebben. En misschien geven we daarmee soms het beslissende zetje. Want de meeste mensen willen best wel. Ik wil ook graag afvallen. Maar na een lange werkdag leggen mijn goede voornemens het toch vaak af tegen de verleiding van de buis en een biertje.'

De vereniging van obesitaspatiënten zegt dat veel van hun leden wel willen maar niet kunnen afvallen.

'Sorry, dit horen ze bij de obesitas-vereniging niet graag, maar elke kilo die erbij komt is er aangegeten en niet verbrand. De meesten lukt het best om in zes maanden tien kilo kwijt te raken, maar na twee jaar zit het er weer aan. Het is gewoon erg moeilijk om vol te houden. De verlokkingen waar mensen aan bloot staan zijn ook heel erg groot. De vermaaks- en voedingsindustrie zet alles op alles om de omzet te vergroten.'

Kunnen we dan niets doen aan die lokroep van reclame en industrie?

'Ja, maar de postbus-51-spotjes hebben geen effect. Wat dat betreft laten we het lelijk liggen. Alleen een programmatische aanpak gericht op het individu in zijn sociale omgeving - gezin, wijk, school en werk - heeft zin. En daarmee moeten we bij de jeugd beginnen.'

U heeft ook geopperd om een aantal dure ingrepen uit het basispakket te halen?

'Ja. Maar dan denk ik niet aan levensreddende behandelingen zoals harttransplantaties. Levensreddende operaties en geneesmiddelen zijn relatief goedkoop. Je doet een investering waardoor iemand pakweg twintig jaar levenswinst boekt. Maar er speelt zich steeds meer af aan het randje van het leven. Wat moeten we met uiterst kostbare medicijnen waarmee we het leven van een uitbehandelde kankerpatient mogelijk met drie maanden kunnen oprekken. Dat vergt een investering van pakweg 50duizend euro. Mogelijk zonder resultaat. Moeten we die uitgave doen? Ook voor een 85-jarige? Of alleen voor de moeder die daarmee mogelijk de diploma-uitreiking van haar middelbare schoolkind nog kan meemaken. Dat zijn pijnlijke vragen.

'Het makkelijke antwoord is: wij vinden dat alle middelen voor iedereen altijd vergoed moeten worden. Dat is het standpunt van de Tweede Kamer. Electoraal is dat natuurlijk wel handig. Maar de politiek loopt daarmee om de hete brij heen.

'Gek genoeg overheerst het idee dat de zorg wordt afgebroken. Maar niets is minder waar. Het zorgpakket is de afgelopen decennia werkelijk gigantisch uitgedijd. We hebben een expansie gezien die zijn weerga niet kent. En nu komt de grens in zicht. De opbouwfase is voorbij. We moeten omschakelen naar een structuur die op lange termijn houdbaar is. Als we daar nu mee beginnen, hoeven we niet straks aan de noodrem te trekken.'

Meer over