Het eeuwige levenDolf van den Berg

Dolf van den Berg (1940-2020): idealist die streed voor individueel onderwijs

Voor onderwijskundige Van den Berg was het klassikale onderwijs- systeem een vorm van kindermishandeling dat alleen de gemiddelde leerling bedient.

Dolf van den BergBeeld Marc Bolsius

Zijn hele leven streed hij tegen het klassikaal onderwijssysteem, waarbij leerlingen dezelfde leerstof kregen voorgeschoteld. Alleen de leerlingen die precies aan de norm voldeden, zouden daar voordeel bij hebben. De beste en slechtste leerlingen werden gestraft. ‘Hij beschreef het zelfs als maatschappelijk verwerpelijk en een vorm van kindermishandeling’, zegt zijn zoon Jacob van den Berg.

Dolf van den Berg wilde dat het onderwijs zou worden gebaseerd op de individuele ontwikkeling van kinderen. Zijn gewone werkzame leven was niet lang genoeg om dat ideaal te bewerkstelligen. Daarom ging hij ook na zijn emeritaat door. Op 79-jarige leeftijd richtte hij nog de Taskforce Ontwikkelingsgericht Onderwijs op, waarvan hij zelf voorzitter werd. Doel daarvan was bij de politiek en onderwijsorganisaties steun te krijgen om zijn idealen in de praktijk vorm te geven. Met het oog op de verkiezingen van 2021 achtte hij de tijd daar rijp voor.

Hij zou die functie slechts 245 dagen vervullen. Op 7 juli was hij bij de uitreiking van de eerste exemplaren van het boek Onderwijs na Covid-19 waaraan hij zelf nog had meegewerkt. Tijdens de gebeurtenis kreeg Dolf van den Berg een hartstilstand, waaraan hij diezelfde avond in het RadboudUMC in Nijmegen overleed.

Van den Berg groeide op in een katholiek milieu. Hij was een van de zes zonen van een Rotterdamse gemeente-ambtenaar. Hij was bijzonder slim, zo niet hoogbegaafd.

Op school verveelde hij zich stierlijk, hetgeen hem inspireerde tot zijn strijd voor onderwijs op maat. ‘Een onderwijsbeleid dat op uniformiteit is gebaseerd, is een ontkenning van ieders eigenheid’, zo stelde hij. Hij stond na zijn universitaire opleiding zelf enige tijd voor de klas. Maar al gauw stapte hij over naar het Katholiek Pedagogisch Centrum ten Den Bosch, een van de drie pedagogisch centra met een eigen onderzoeksafdeling.

In 1977 promoveerde hij in Utrecht op een proefschrift, waarmee hij een nieuw leesvaardigheidssysteem lanceerde. Bij dit systeem - ‘avi’ (analyse van individualisering) genoemd - werd gebruikgemaakt van op moeilijkheidsgraad ingedeelde teksten. Jacob van den Berg: ‘Er waren negen verschillende niveaus. Scholen namen het massaal over. En ook in bibliotheken verschenen boeken die daarop inhaakten.’

Na zijn werk voor de individualisering van het leesonderwijs verlegde Van den Berg zijn aandacht naar het organiseren van onderwijsvernieuwing, met name naar de culturele aspecten van de schoolorganisatie en de rol van innovatief leiderschap. Later werd hij bijzonder hoogleraar onderwijsvernieuwing aan de Radboud Universiteit.

Van den Berg was volgens zijn zoon een echte wetenschapper, die het liefst achter een bureau zat te schrijven. Maar hij bleef ook dicht bij de praktijk. Na zijn emeritaat was hij nog jarenlang verbonden aan het Tilburg Institute for Advanced Studies, waar hij diverse malen werd gekozen tot Best Teacher. Zijn gedachten en ervaringen verwerkte hij in ‘anderhalve meter aan boeken’ met titels als Denk aan je mensen, Leidinggevende, wie ben je?, Jezelf zijn. Over autonomie in het onderwijs en Naar onderwijs in blauw.

‘Hij was een onverschrokken radicale idealist, wars van cynisme, die besefte dat er al tweehonderd jaar pedagogische ontevredenheid is’, zegt de Nijmeegse hoogleraar Jan Bransen.

Van den Berg was vader van twee zonen en sinds 1963 getrouwd met José. Naast de wetenschap had hij een passie voor golf, skiën en bergwandelingen. Zo stond hij met zijn oudste zoon Rudie op de top van de Mont Blanc.

Meer over