Deze tips werken beter dan nieuwe 'schijf van vijf'

'Geen alcohol?! Kom op zeg. Peulvruchten? Ik weet niet eens hoe ik die klaar moet maken.' Het was een van de typerende reacties die gedragswetenschapper Reint Jan Renes (Hogeschool Utrecht) deze week te horen kreeg nadat de Gezondheidsraad zijn nieuwe richtlijnen voor gezonde voeding had uitgevaardigd.

null Beeld Io Cooman
Beeld Io Cooman

'Zo openlijk met deze adviezen komen, dat roept weerstand op', zegt Renes, die benadrukt dat de richtlijn 'ver van de realiteit staat'. Cijfers van het ministerie van Volksgezondheid geven hem gelijk: 5 procent van de volwassenen krijgt dagelijks de aanbevolen hoeveelheid groente op zijn bord. Bij kinderen tussen 7 en 18 jaar is dit maar 1 procent. Ook op andere vlakken schieten we ernstig te kort: te weinig fruit en voedingsvezels, te veel zout en vet.

'Decennialang overheerste de gedachte dat als we maar uitleggen wat burgers moeten eten, ze het vanzelf gaan doen. Dat is niet zo', zegt onderzoeker Ellen van Kleef van de Wageningen Universiteit. 'Gezond eten is heel moeilijk. Je hebt veel wilskracht nodig. Ongezond eten is verleidelijk: het is overal, sociaal geaccepteerd en betaalbaar.'

Marokkaanse peulvruchtensoep volgen Abdelkader Benali

Hoe maak je die peulvruchten eigenlijk klaar? Abdelkader Benali en zijn vrouw Saida Nadi koken het goede voorbeeld. Lees hier het recept

Voedingscentrum

De adviezen van de Gezondheidsraad vormen de basis van de overheidsvoorlichting over gezond eten, die vooral via het Voedingscentrum verloopt. Het centrum verwerkt de richtlijnen in de Schijf van Vijf, die komend voorjaar een nieuw (digitaal) jasje krijgt. Ook produceert het centrum apps om consumenten te helpen gezonder te eten, zoals GezondGroeien voor jonge ouders. De populairste app is de Eetmeter (600 duizend downloads), waarmee je met behulp van een eetdagboek kunt zien of je gezond genoeg eet.

Volgens Renes is het probleem van deze apps dat ze vooral gebruikt worden door burgers die al bewust bezig zijn met eten. Bovendien blijken ook de bewuste eters op veel fronten te falen (te veel zout, te weinig vezels). Dat is fnuikend, meent Renes. 'Niet is demotiverender dan te horen dat je het niet goed genoeg doet.'
Volgens Renes heeft de huidige publieksvoorlichting onvoldoende effect omdat het te veel verantwoordelijkheid bij de burger legt. 'Het is al moeilijk om de strijd aan te gaan met vastgeroeste gewoontes. En dat is het zeker in onze omgeving waarin de keuze voor ongezonde voeding veel makkelijker is dan de gezonde keuze. Dat zal eerst moeten veranderen.'

Ook Jacqueline Vink, strategisch adviseur bij communicatiebureau Schuttelaar & Partners, benadrukt dat scholen, organisaties en overheden het burgers makkelijker moeten maken de goede keuze te maken. 'Als de trein stopt bij de trap, nemen alle passagiers gewoon de trap in plaats van de roltrap. Als het op gezonde keuzes aankomt, zijn we luie wezens.' Volgens Vink heeft het ook met presentatie te maken. 'Als je groenten in de koelkastlade houdt, zie je het niet. Presenteer wortels op een aantrekkelijk bordje, en kinderen eten ze gewoon.'

'Nudging'

Het eetgedrag van burgers veranderen door een slimme, subtiele aanpassing van het keuzeaanbod ('nudging') is een populair onderzoeksobject. Daarbij worden onder meer verkooptechnieken uit het bedrijfsleven toegepast. Zo blijkt dat ook gezonde producten beter verkopen als ze op ooghoogte bij de kassa liggen.

Ook ontdekten Nudging-onderzoekers van de Wageningen Universiteit dat consumenten meer fruit gaan eten als ze actief een fruitsalade krijgen aangeboden. Voor veel consumenten is het vervelend om nee te zeggen. Om diezelfde reden krijgen autorijders tegenwoordig bij elke tankbeurt de vraag of ze de snoepaanbieding van de week willen.

'Het is belangrijk dat de keuzevrijheid niet verloren gaat, maar verder is veel geoorloofd', zegt de Wageningse onderzoeker Ellen van Kleef. 'Zo wisten we dat kinderen vaker voor wit brood kiezen. Maar door het volkorenbrood een grappige vorm te geven, zoals van een hartje of een visje, gingen ze toch overstag.'

Abdelkader Benali en zijn vrouw Saida Nadi. Beeld Io Cooman
Abdelkader Benali en zijn vrouw Saida Nadi.Beeld Io Cooman

Simpele trucs

Het zijn simpele trucs die iedereen kan toepassen. Zo adviseert het Voedingscentrum schoolkantines niet alleen hun lunchaanbod, maar ook de inrichting aan te passen. 'Als de kantine niet aantrekkelijk is, lopen leerlingen misschien alsnog naar het nabijgelegen winkelcentrum', aldus woordvoerder Patricia Schutte.

De experts wijzen ook naar succesvolle (school)experimenten om jongeren water in plaats van frisdrank te laten drinken. Een van de sleutels tot succes is een aantrekkelijke presentatie. 'Zet kannen neer met een citroenschijfje en muntblaadjes en kijk wat er gebeurt', zegt Renes.

Jacqueline Vink wijst op succesvolle workshops als 'Pimp mijn waterkaraf', voor Turkse en Marokkaanse moeders uit Rotterdam. 'Dat werkt veel beter dan zeggen dat frisdrank slecht is voor de gezondheid. Dat is niet hun belangrijkste focus bij eten en drinken.'

Vrij spel

Critici wijzen erop dat ondanks dit soort projecten de grootste verleiders - de Coca-Cola's, McDonald's' en de Heinekens van deze wereld - nog altijd vrij spel hebben. Met de grote producenten sloot de overheid weliswaar een convenant om de hoeveelheid zout, vet en calorieën in voedingsmiddelen terug te dringen, maar dat lijkt nog weinig effect te sorteren. De Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid riep vorig jaar op via wetgeving in te breken in het consumptiepatroon. Dat kan bijvoorbeeld door fastfood en frisdrank te belasten.

Ook Renes vindt dat de overheid meer actie zou moeten ondernemen tegen zout en suiker, alleen betwijfelt hij of 'publieksonvriendelijke' middelen als belastingen de juiste weg zijn. 'Je kan ook ongezonde producten in de supermarkt een opvallend rood label geven, een teken dat het een 'besmet' product is. Dat heeft ook meteen effect.'

Abdelkader Benali en zijn vrouw Saida Nadi. Beeld Io Cooman
Abdelkader Benali en zijn vrouw Saida Nadi.Beeld Io Cooman
null Beeld Io Cooman
Beeld Io Cooman
Meer over