De Noordzee is van iedereen

Strandingen en zeepanorama's, reddingsacties en duintaferelen, lijken en slungels. Het is allemaal te zien in De Nieuwe Kerk in Amsterdam tijdens de foto-expositie De Noordzee met werk van Nederlandse fotografen....

tekst Arno Haijtema

De noordzee is van alle Nederlanders, zoals het strand van iedereen is. Patsers en peuters, pubers en bejaarden, meiden en dames delen op zomerse dagen de branding en het zand in een goedbeschouwd wonderbaarlijke harmonie. Zeldzaam zijn berichten over vechtpartijen. De lome hitte, het rui sen van de zee, de schaars bedekte lichamen, bruin-glanzende dan wel bleek-lillende huiden rondom kunnen de meest uiteenlopende emoties oproepen, maar agressie hoort daar niet bij.

Even zeldzaam, anno 2000: Duitsers die een privé-kuil graven.

Zo suf-vredig als het op en langs de Noordzee is op zomerse dagen, zo gewelddadig en gevaarlijk kan het er zijn in andere jaargetijden en met andere weersomstandigheden.

Bijna iedere kustbewoner herinnert zich wel de verdrinkingsdood van een Zimmer Frei-badgast die, niet bekend met de onzichtbare gevaren van mui en onderkoeling, zich te ver in zee had gewaagd. Ouderlijke vermaning: nooit dieper dan tot het middel in het water.

Iedere kustbewoner kent de sensatie die de aanblik van een gestrand schip biedt. Tien dui zenden vergaapten zich begin jaren zeventig aan de Wan Chung, die in een vliegende storm strand de tussen Heemskerk en Castricum. Enkele keren trachtten bergers het majestueuze, roestige schip met nietige sleepboten vlot te trekken. Vergeefs. Het schip zeeg bij de laatste poging op zijn zij. Zo bleef het een paar maanden liggen. Er brak een keer brand uit (oorzaak onopgehelderd). Daarop werd het karkas met snijbranders in stukken gesneden en afgevoerd naar de Hoogovens in IJmuiden.

Menig kustbewoner kent de aanblik, en de doordringende stank, van walvissen die na altijd mislukkende reddingspogingen op de vloedlijn door mannen met zeisen - de dood zelve - van vet en ingewanden worden ontdaan. Opdat hun skelet in natuurhistorische musea kan worden tentoongesteld. De walgelijke combinatie van een kwallenplaag en harde wind: een lint van hersendril, glinsterend in de zon. De hallucinatie van eencellige algen die in augustus weerlichten in de golven. De westerstorm die de ogen zand straalt en de adem wegzuigt.

De Noordzee is van iedereen, is een collectieve ervaring. Tastbare herinneringen zijn de teerplak onder de schoen, schelpen die wanneer ze worden meegenomen hun glans verliezen, en: de foto. Mits bewaard en gekoesterd in album of schoenendoos, verliezen de familie foto's van een dagje naar het strand hun glans nooit.

Er moeten miljoenen van die foto's zijn, en er is er één die ternauwernood is doorgedrongen tot de expositie De Noordzee, die 24 augustus wordt geopend in de Nieuwe Kerk in Amster dam. Op die foto staat Margot Frank, het oudere zusje van Anne. Ze zit op haar knieën, laat het zand tussen haar vingers door glijden, heeft nog een arm in een jas gestoken, en ook een schouder wordt daardoor bedekt. Ontspannen lacht ze naar de camera. Het jaar is vermoedelijk 1939.

De foto is wellicht, zeker zal het nooit zijn, gemaakt door vader Otto Frank, die een verrassend goede fotograaf was. Zo bleek de conservator van de expositie, Willem van Zoetendaal, toen hij de familiealbums bekeek die door de Anne Frank Stichting worden beheerd. De voornaamste reden waarom de foto in de Nieuwe Kerk iederéén raakt, anders dan miljoenen familie foto's, is de wetenschap hoe het met de familie Frank is afgelopen.

Van Zoetendaal doorzocht met assistent-samenstelster Esther Scholten talrijke archieven van musea, bedrijven, particulieren en instellingen op beelden van de Noordzee die gerekend mogen worden tot de hoogtepunten van de Nederlandse fotografie. Ze selecteerden er uiteindelijk 180 die het, in de eerste plaats om artistieke redenen, verdienen aan een groot publiek te worden getoond. De Noordzee-expositie is deel één van een drieluik waarmee de Nieuwe Kerk de komende drie jaar het fotografisch erfgoed wil po pulariseren. Het initiatief kan heel wel de geschiedenis ingaan als een mijlpaal in de bloeiperiode die de fotografie in Nederland doormaakt.

Amateurfoto's als die van Margot Frank behoren evenzeer tot het fotografisch erfgoed als het werk van fotografen die beroemd werden met hun werk uit en na de Tweede Wereldoorlog: Cas Oorthuys, Carel Blazer, Emmy Andriesse en Ad Windig. En ook het werk van hedendaagse fotografen als Paul den Hollander en Rineke Dijkstra wordt er al toe gerekend. Het overgrote deel van de foto's die de Nieuwe Kerk van hen laat zien, is nog niet eerder tentoongesteld.

De bezoeker van de Nieuwe Kerk kan de expositie opvatten als een wandeling langs het strand. De zeepanorama's van natuurfotograaf Frits Rotgans (1912-1978), afgedrukt op 22 meter lange gordijnen die het middenschip omsluiten, wekken alleszins die indruk. Maar de expositie in het hart van de kerk biedt veel meer: spektakel van scheepsstrandingen, reddingsacties inclusief vuurpijlen en doldriest dansende sloepen, de trieste aanblik van een in zee gestorte Fokker - de doorstart mislukte in 1923 ook al. Het ritme en het rijm van golven en ribbels in het zand. Gruwelijke documentaire beelden van massagraven, met de lijken van nazi-slachtoffers die na de oorlog herbegraven moeten worden.

Er is een bizarre foto van Blazer: een vrouw op Walcheren die gezeten in een kano in haar huis drijft, gevolg van een operatie van de geallieerden die het Zeeuwse eiland onder water hebben gezet. Op een lieflijk duintafereel uit 1897 van Heinrich Kuhn, zwoegen drie vrouwen uit Noord wijk door het mulle zand - zacht zon licht, milde kleuren, een impressionistisch schilderij van Max Liebermann. Met licht en schaduw heeft Emmy Andriesse een hoekig naakt gebeeldhouwd. Er is een foto van zwemmende jongens, uit de aan het Stedelijk in Amsterdam nagelaten privé-collectie van Piet Zwart. En er is een portret uit 1991 van een groepje slungels aan het strand van Castricum, gemaakt door Rineke Dijkstra. Het is een nooit eerder getoond vroeg werk uit de reeks portretten van jongeren in badkledij, die Dijkstra's wereldwijde doorbraak zou betekenen.

De expositie is meer dan een hernieuwde kennismaking met de vele gezichten van de Noord zee. Ze is, met werk uit twee eeuwen, een ontdekkingsreis door de geschiedenis van de Nederlandse fotografie. En daarbij is de tentoonstelling een afwisselend lyrische, lieflijke en gruwelijke vertelling over Nederland zelf.

Meer over