'De Nederlandse overheid heeft niet geprofiteerd'

Het rechtsherstel van de joden was volgens Jos van Kemenade rechtmatig en nauwgezet. Maar er waren wel onbillijke gevolgen...

Op tafel liggen vijf dikke boekwerken, met bovenop het Eindverslag van de Contactgroep Tegoeden WO II. Het is het resultaat van bijna drie jaar werk door tientallen onderzoekers, adviseurs en maatschappelijke zwaargewichten. 'We wisten dat we ons kwetsbaar maakten met de aanbeveling om 250 miljoen aan de joodse gemeenschap te geven. Maar wat we ook gedaan zouden hebben, was omstreden geweest', zegt de voorzitter van de Contactgroep, Jos van Kemenade.

Het is de dag vóór de presentatie van het rapport, maar in de media buitelen critici al over elkaar heen om de conclusies ervan naar de prullenmand te verwijzen: 'Bedrag uit de lucht gegrepen', 'Nederlandse staat inde te veel geld uit nalatenschappen', 'Hiaten in onderzoek'.

Van Kemenade: 'We hebben een heel jaar gedelibereerd over onze conclusies en aanbevelingen. Een rekenkundige benadering bleek niet mogelijk. Het verschil tussen wat er geroofd en wat er teruggegeven is, was niet te becijferen, omdat er te veel onzekerheden in het spel zijn. Grondig onderzoek heeft helaas geen uitsluitsel kunnen geven. De precieze bedragen van de schade en de precieze belanghebbenden blijven onbekend.'

Het bedrag van 250 miljoen is geen schadevergoeding, ook geen teruggave van joodse tegoeden die ten onrechte bij de staat zijn terechtgekomen, maar een gebaar, een tegemoetkoming. De term die het rapport hanteert en door premier Kok woensdag in Stockholm al werd gebezigd is 'ruiterlijke erkenning van onbillijkheden en tekortkomingen' in het rechtsherstel. 'Wij vinden', zegt Van Kemenade, 'dat de Nederlandse regering die erkenning niet alleen in woorden, maar ook materieel moet uitdrukken.'

Het bedrag is, zo geeft Van Kemenade toe, 'in hoge mate subjectief'. De commissie heeft ernstig overwogen om helemaal geen bedrag te noemen en het bepalen van een materieel gebaar aan de regering over te laten. 'Maar wij vonden dat we dat niet konden doen. Er zijn verschillende bedragen de revue gepasseerd. We moesten wachten op het laatste rapport, dat het effecten-rechtsherstel behandelt. De uitkomsten daarvan hebben ons doen besluiten het bedrag te verhogen tot 250 miljoen. Al wikkende en wegende, discussiërend, kijkend naar de verschillende elementen, hebben wij een Salomonsoordeel geveld: wij vinden 250 miljoen gulden redelijk en billijk. Unaniem.'

- Ligt daar toch niet een rekensom aan ten grondslag: een schatting van de financiële gevolgen van de geconstateerde onbillijkheden, vermenigvuldigd met een inflatie- en rentedervingsfactor?

'Nee. Als je uitgaat van een gebaar, en niet van schadevergoeding of teruggave, dan hoort daar geen discussie over geldontwaarding in thuis.'

- Waarom is het niet gelukt om het verschil tussen roof en teruggave te becijferen?

'We hebben het grondig laten uitzoeken. Eerst door de historicus G. Aalders en daarna door KPMG-accountants. De conclusie van beiden is dat er te veel dingen onzeker zijn. Wij hebben de roof geschat op 1 miljard en de teruggave op 900 miljoen. Maar dat zijn geen harde cijfers. Het kan zijn dat er minder geroofd is, omdat mensen hun vermogen in het buitenland, meestal de Verenigde Staten, in veiligheid wisten te brengen.

'Anderzijds is over de omvang van de roof van bedrijven en kunst nauwelijks iets bekend. En we denken dat er meer teruggegeven is dan valt te traceren, omdat er veel minnelijke schikkingen zijn getroffen tussen oorspronkelijke eigenaars en tijdelijke bewaarders of nieuwe eigenaars. Die schikkingen zijn nergens geregistreerd.

'Zelfs al hadden we met zekerheid de omvang van het verschil kunnen vaststellen, is het de vraag wie daarvoor verantwoordelijk is geweest. Het was niet de Nederlandse staat die de joden beroofd heeft.'

- Heeft u wel kunnen achterhalen in welke mate de Nederlandse overheid geprofiteerd heeft van het rechtsherstel ten koste van beroofde joden?

'De Nederlands overheid heeft niet geprofiteerd. Het rechtsherstel was rechtmatig en nauwgezet, behalve wat betreft de effectenkwestie, maar daarbij zijn mensen nauwelijks benadeeld. Er zijn onbillijke gevolgen geweest van het rechtsherstel, dat hebben we geconstateerd, en daarvoor mag je achteraf wel een tegemoetkoming geven. Maar de regelingen waren op zichzelf legaal en niet kwaad bedoeld.'

- Heeft u behalve naar de uitvoering van het rechtsherstel ook gekeken naar de principes, of die wel rechtvaardig waren?

'Het ware achteraf misschien beter geweest als er een speciale regeling was getroffen voor de joodse oorlogsslachtoffers, want die hebben erg lang moeten wachten op hun geld. Het was dan sneller gegaan, maar niet anders. Want dat er onrechtvaardige regelingen zijn geweest, nee, dat is moeilijk vol te houden.'

- Wat was het lastigste te formuleren in het eindrapport?

'De woordkeuze was lastig door het hele rapport heen. Je bent bezig met analyses en bedragen van roof en rechtsherstel, waar het in feite gaat om onvoorstelbaar leed dat mensen is aangedaan en dat helemaal niet in die termen valt. Je bent bezig met het beoordelen van een situatie vijftig jaar nadien. Makkelijk hoor, om dan vanuit je stoel te zeggen: de Londense regering had misschien beter. . . En wat lastig is: het komen tot een Salomonsoordeel.'

- Is het goed dat dit onderzoek heeft plaatsgevonden?

'Het was onvermijdelijk omdat een aantal jaren geleden de discussie en internationale ontwikkeling opnieuw begonnen. De vraag kwam op: zijn er ook in Nederland slapende tegoeden? Of het goed is geweest? Ik weet het niet. De discussie stopt niet.'

Meer over