Reportage

De meetdrift van de maakbare mens speelt big data in de hand

null Beeld Studio V
Beeld Studio V

Je gezondheid, slaap en metabolisme willen meten is typisch voor deze tijd. Maar terwijl je denkt data over jezelf te verzamelen, verzamelen de data veel meer over jou.

Doortje Smithuijsen

Volgens mijn Lumen ben ik momenteel een 4 op de schaal van 5. En dat is, als ik mijn Lumen mag geloven, geen goed nieuws. Een 4 betekent dat ik vooral koolhydraten verbrand. En dat willen we niet, de Lumen en ik. Mijn doel is, herhaalt de app voor de zoveelste keer, om ’s ochtends een 1 of een 2 te blazen: cijfers die aanwijzen dat ik op dat moment vooral vetten verbrand.

Gisteravond heb ik eindelijk gedaan wat de Lumen, een soort vape-sigaret die via een app met mij communiceert, al weken van me vraagt: een maaltijd gegeten die vooral bestond uit proteïne. Oké, ik heb niet gekozen voor de seitanballen met pindasaus die het ding me al dagen probeert op te dringen in mijn persoonlijke mealplan, maar wel voor een roerbak met tofu en cashewnoten, wat voedingswaarden betreft prima vergelijkbaar. Hoe kan het dan, vraag ik me af terwijl ik nijdig naar de zwarte vape in mijn hand staar, dat ik nog steeds blijf steken op die teleurstellende 4?

En hoe kan het, vraag ik me meteen daarna af, dat dat me überhaupt zo veel uitmaakt?

Metabolisme hacken

‘Hack your metabolism.’ Dat was de slagzin waarmee de Lumen zich voor het eerst aan mij voorstelde. Ik zat nietsvermoedend een youtubefilmpje te kijken, toen naast de video het beeld opdoemde van een futuristisch ogende, zwarte vape: kegelvormig, met een lichtgevende paarse ring in het midden. ‘It’s not magic, it’s science.’

Voornaamste reden om vervolgens op de advertentie te klikken was, echt waar, professioneel. Een vape die je metabolisme kan hacken? Dat leek me wel wat voor een artikel. Vol ironische distantie bekeek ik de website, om het ding vervolgens – na een akkoord van de Volkskrant – te bestellen. Een geoptimaliseerde metabole gezondheid kostte 270 dollar, na vier dagen had ik het geval al in huis.

Toen ik mijn Lumen bestelde, kon ik niet vermoeden dat de ironische distantie binnen een paar weken plaats zou maken voor trots op momenten dat ik een 2 blies, teleurstelling bij de zoveelste 3 en woede – milde haat zelfs – alle keren dat ik weer een 4 bleek te zijn. Wie dacht die Lumen wel dat hij was, om mij te vertellen hoe ik van binnen in elkaar zit?

Maar wie was ik eigenlijk, om me door een apparaat te laten vertellen hoe mijn lichaam in elkaar zit?

Een vrouw gebruikt de Lumen Vape in persbeeld. Beeld Lumen Vape
Een vrouw gebruikt de Lumen Vape in persbeeld.Beeld Lumen Vape

Friemelen

De laatste jaren is ‘metabolisme’ een enorm modewoord geworden, terwijl doorgaans onduidelijk blijft wat het eigenlijk betekent. Wellnessgoeroes als Rens Kroes en The Green Happiness raden aan de dag te beginnen met een glas warm water met citroen om je metabolisme een kickstart te geven. Gezondheidsmagnaat Gwyneth Paltrow verkoopt Metabolic Superpowder voor door je smoothie, op basis van cacao en heilige basilicum. Op YouTube wemelt het van de video’s waarin fitgirls je vertellen hoe je je metabolisme kunt versnellen en boosten.

Maar wat dan? Wat heb je aan een geboost of gekickstart metabolisme? Wat merk je ervan? En waarom zou ik het willen?

‘Als mensen het over metabolisme hebben, bedoelen ze doorgaans het rustmetabolisme’, zegt Mireille Serlie, internist-endocrinoloog en hoogleraar inwendige geneeskunde aan de Universiteit van Amsterdam. Je rustmetabolisme is het aantal calorieën dat je lichaam verbrandt terwijl je in rust bent, na een nacht slapen bijvoorbeeld. Ons lichaam heeft energie nodig om te functioneren en haalt die voornamelijk uit vetten en glucose. ‘Die worden via je darmen opgenomen en ofwel direct verbruikt of opgeslagen.’ Naarmate je langer niet eet, gaat je lichaam steeds meer over op het verbranden van de opgeslagen vetten.

Iemand met een hoog rustmetabolisme verbrandt in rust meer calorieën dan iemand met een laag metabolisme, legt Serlie verder uit, en mensen met overgewicht hebben doorgaans minder ‘metabole flexibiliteit’. Zij switchen minder makkelijk tussen het verbranden van glucose en het verbranden van vetten.

Serlie belooft na te gaan of de Lumen mijn metabolisme echt kan hacken, maar heeft alvast niet veel hoop. ‘Je kunt namelijk niet zo heel veel aan je rustmetabolisme veranderen’, zegt ze. ‘Dat wordt grotendeels bepaald door je genen en spiermassa.’ Sporten kan wel bijdragen aan je totale energieverbruik, maar nog meer dagelijkse invloed heeft de mate waarin je ‘van nature een beweeglijk persoon’ bent. ‘Iemand die veel opstaat uit zijn stoel, vaak met zijn voeten beweegt of altijd zit te friemelen verbrandt vanzelf meer calorieën dan iemand die altijd stilzit.’

Zo komt het dus dat de ene persoon sneller kan verbranden dan de ander – soms tot wel honderden calorieën meer per dag – terwijl ze precies hetzelfde gewicht hebben en hetzelfde dieet. De oplossing daarvoor zit hem alleen niet in het drinken van een glas citroenwater bij het opstaan. Waarin wel? Serlie: ‘Als je aankomt, moet je minder eten.’

Genante data

Bij mij heeft mijn metabolisme nooit hoog op de mentale agenda gestaan. Zolang ik me kan herinneren heb ik de pijlsnelle spijsvertering van mijn vader. Ik heb vaak honger, maar zit ook snel vol. Niets te klagen, zolang je altijd een banaan of mueslireep in je tas hebt. Ik heb nooit gegoogled op ‘metabolisme versnellen’ of poeders besteld die mijn spijsvertering optimaliseren. Grote vraag is dus waar die Lumen-advertentie tijdens mijn youtubefilmpje vandaan kwam. Wat maakte mij tot doelgroep van de spacevape?

Vermoedelijk heb ik het daar toch zelf naar gemaakt, legt Naomi van der Louw mij uit. Van der Louw werkt als privacyjurist voor de Data Driven Marketing Association, de branchevereniging voor data en marketing. Al je online bewegingen worden opgeslagen in data, en aan de hand daarvan krijg je bepaalde reclames te zien, zegt ze. ‘Google en Facebook weten het bijvoorbeeld als je ooit een fitbit hebt gekocht en marketeers kunnen vervolgens met die data aan de slag.’

Een fitbit heb ik nooit gekocht, wel een yogamat en, in een sportieve opleving tijdens de eerste of tweede lockdown, een pilatesband. Ja, daarmee kan ik goed in de Lumen-doelgroep zijn beland, zegt Van der Louw. Je wordt aan de hand van dat soort aankopen ‘in een bakje geplaatst’, legt ze uit. ‘Zodra Lumen naar Google of Facebook gaat met het verzoek zich te richten op mensen die bezig zijn met hun gezondheid, komt jouw naam naar boven.’

Wat ook kan, zegt Van der Louw is dat ik een ‘lookalike’ ben van eerdere Lumen-kopers. ‘Stel, jij bent geïnteresseerd in koken en wandelen, en Lumen ziet dat hun consumenten daar ook mee bezig zijn, dan kunnen ze ervoor kiezen om zich te richten op mensen met die interesses.’ Deze strategie zorgt er vermoedelijk voor dat mensen vaak het idee hebben te worden afgeluisterd door Facebook of Google. ‘Als je reclames te zien krijgt voor producten waarop je nooit hebt gegoogled, maar waar je wel over hebt gepraat of aan hebt gedacht, kan dat heel freaky aanvoelen’, zegt Van der Louw. ‘Maar uiteindelijk is het gewoon bewijs van het feit dat techplatforms heel veel van ons weten.’

Wist je trouwens, vraagt ze, dat je gewoon zelf kunt nagaan in wat voor onlinedoelgroepen je zit? Klik op de advertenties die je via Google te zien krijgt op het pijltje links naast de link – ‘why this ad?’ – en je komt terecht in je eigen onlinegegevens. Ik ben een female, lees ik, van 25-34 jaar oud, zonder kinderen, met een vaste relatie. Mijn interesses zijn onder meer books and literature, clothing accessoires, living room furniture, skirts, dresses en breakfast foods.

Je hoort weleens dat mensen zich schamen voor hun data. Dat ze niet willen dat anderen zien wat voor rare dingen ze allemaal googlen, wat voor genante video’s ze bekijken. Terwijl ik door mijn digitale gegevens scroll, schaam ik me vooral voor mijn mijn waanzinnig generieke identiteit. Ik ben geïnteresseerd in het weer en documentaires, lees ik; ik val binnen de doelgroep voor blenders, juicers en casual shoes. Een paar merken die voor mijn type interessant zijn: Rituals, de Hema en Les Mills on Demand, een platform voor onlinesportlessen.

Ik blijf steken bij de Rituals. Rituals? Zo basic ben ik toch ook weer niet?

Sportelastieken  Beeld Studio V
SportelastiekenBeeld Studio V

‘Je kunt een beeld vormen van jezelf’, had Van der Louw gezegd, ‘maar ondertussen kennen je data je veel beter.’ Met één klik confronteert Google me met precies die realiteit. ‘Je krijgt deze reclames te zien omdat je eerder de website van de adverteerder hebt bezocht.’ Schuldbewust denk ik aan de geurkaars in mijn badkamer.

Je kunt door het leven gaan in de veronderstelling dat je te avant-garde bent voor de Rituals, maar Google weet wel beter. Je kunt door het leven gaan met het idee dat je gezondheid je niet of nauwelijks interesseert – dat jij niet zo’n healthfreak bent als die andere meiden op Instagram – maar bij Google weten ze dat jij na een uit de hand gelopen weekend ook wel eens zoekt naar pilatesvideo’s of ‘10 minute ab workouts’.

Maakbaar lichaam

De Lumen lijkt te willen dat ik altijd honger heb. De enige keren dat ik tweeën blaas, zijn vlak na het sporten of als ik wakker word met stevige trek. Goed zo, zegt de Lumen dan: you’re burning mostly fats! Op een ochtend na veel te veel wijn, veel te weinig avondeten en veel te kort slapen staar ik vervreemd naar mijn tevreden app. Echt waar, Lumen? Is dit wat je wilt?

Volgens filosoof Aldo Houterman, auteur van het boek Wij zijn ons lichaam, is de Lumen een typisch voortvloeisel van het instrumentaliseren van ons lichaam, een trend die al een paar decennia in opmars is. De moderne mens is vooral zelf verantwoordelijk voor zijn eigen welzijn. ‘Het is niet langer aan God of we gezond zijn, ons lichaam is maakbaar – een taak op je to-dolijst.’ In plaats van bidden voor onze gezondheid doen we aan self care en aan biohacking: het ‘tweaken’ van je lichaam aan de hand van zelfgemeten data.

Zo’n Lumen is inderdaad een typisch voorbeeld van biohacking, zegt Peter Joosten, spreker, docent en enthousiast pleitbezorger van de quantified self. Joosten heeft zo’n beetje alles wel gemeten – zijn slaap, stappen, stresslevel, ‘alles wat ik at, afgezet tegen mijn gewicht en verbranding’. Hij heeft een dna-test gedaan en een bodyscan. Ook heeft Joosten weleens een voorloper van de Lumen gebruikt: de ketonix, een apparaatje dat kan meten of je in ‘ketose’ bent, de metabole staat waarbij je relatief veel vetten verbrandt, precies wat de Lumen ook najaagt.

Joosten nam al langer een hiaat waar in de wereld van biohacking: er zijn nog nauwelijks apps waarmee je makkelijk kunt bijhouden wat je eet. ‘Je hebt wel programma’s waarmee je calorieën kunt tellen, maar zijn vaak heel onhandig en erg arbeidsintensief.’ De Lumen biedt naast een cijfer voor je vetverbranding ook de mogelijkheid je dagelijkse consumptie bij te houden én een bijpassend, doorgaans koolhydraatarm, dieetplan.

Surveillancekapitalisme

Het idee dat je je eigen lichaam kunt ‘tweaken’ werkt enerzijds emanciperend, zegt Houterman, maar het past ook naadloos bij het neoliberale gedachtegoed dat sinds pakweg de jaren tachtig het Westen overheerst. Door mensen het idee te geven dat ze zelf verantwoordelijk zijn voor hun gezondheid, worden ze automatisch betere werknemers: wie goed voor zichzelf zorgt, zal minder snel ‘uitvallen’ en is daarom een betrouwbare rader in het kapitalistische systeem.

Zo’n Lumen is ondertussen niet alleen een meer of minder functionele gezondheidstool, zegt Houterman. Het is ook een typisch voorbeeld van surveillancekapitalisme, de commercialisering van onze persoonlijke gegevens. ‘Dit soort apps hebben doorgaans een enorm financieel belang bij de data die ze van jou kunnen verzamelen.’ Selftrackers als Strava of Sleep Cycle weten doorgaans belachelijk veel van hun gebruikers: hoe laat ze opstaan, hoe laat ze gaan slapen, hoe laat ze gaan sporten, waar ze de hele dag zijn. ‘Die data kunnen worden verhandeld om gericht advertenties te verkopen’, legt Houterman uit. ‘En het is ook interessante informatie voor bijvoorbeeld zorgverzekeraars.’

De Lumen raadt je aan te blazen als je net wakker bent, voor elke maaltijd, na elke maaltijd, voor het sporten, na het sporten, voor je gaat slapen – eigenlijk de hele dag. Binnen een paar dagen kan de app een uitgebreide schets maken van je dagritme en levenspatroon. ‘We denken dat we met dit soort apparaten meer controle krijgen over ons lichaam’, zegt Houterman, ‘maar ondertussen worden we zelf veel meer gecontroleerd.’

null Beeld Studio V
Beeld Studio V

Biohack-syllogisme

Sinds ik Houterman heb gesproken, kijk ik anders naar mijn Lumen. Mijn eerdere frustratie over de constante stroom aan slechte cijfers is omgeslagen in wantrouwen. Ik zie opvallend vaak reclames voor proteïneshakes voorbijkomen op YouTube; op Instagram krijg ik ineens gesponsorde fitgirls in mijn tijdlijn. Argwanend kijk ik richting mijn zwarte vape. Kan het zijn dat dit een totale scam is, puur gericht op het winnen van data? Meet dit apparaat eigenlijk wel iets?

‘Ik heb even zitten kijken naar dat ding’, zegt internist Mireille Serlie, ‘en zo te zien meet hij alleen je CO2-productie: de hoeveelheid CO2 in je uitademing.’ Je CO2-productie vertelt wel iets over het type brandstof dat je op dat moment gebruikt, vertelt Serlie. ‘Maar bij een echte, medische metabolismemeting wordt ook je zuurstofverbruik meegenomen.’ Bovendien, zegt Serlie, is het betrouwbaarder om vaker te meten dan alleen de paar ademhalingen per dag die de Lumen aanraadt. De Lumen meet mijn verbranding dus eigenlijk maar half, al zijn de resultaten volgens de app zelf vergelijkbaar met volledige medische metingen.

Volgens Serlie zijn de conclusies die de Lumen trekt vooral een kwestie van grote stappen, snel thuis. ‘Het klopt dat je meer vetten verbrandt als je een tijdje niet eet’, zegt ze, ‘bijvoorbeeld na een nacht slapen. Op zo’n moment verbrand je je reserves.’ Maar vetverbranding staat niet automatisch gelijk aan afvallen. ‘Als je je vetreserves aanboort, verbrand je inderdaad vet en val je af’, zegt Serlie, ‘maar alleen als je ondertussen minder calorieën binnenkrijgt dan je verbruikt.’ Als je heel vetrijk en koolhydraatarm eet – zoals de Lumen aanraadt – verbrand je ook meer vet dan glucose, legt Serlie uit. ‘Maar dat wil niet meteen zeggen dat je dan meer metabole flexibiliteit krijgt, of afvalt.’

De Lumen maakt eigenlijk een biohack-syllogisme: iemand die afvalt, verbrandt vetten, dus iemand die vetten verbrandt, valt af. Ondertussen is de sleutel tot gewichtsverlies al sinds mensenheugenis hetzelfde, zegt Serlie: ‘Minder eten dan je verbruikt.’

Voelen in plaats van meten

Na een paar weken met de Lumen voel ik ’s ochtends meteen of ik een 3 of een 4 ben. Ik denk niet meer ‘ik heb honger’ als ik wakker word, of ‘ik heb geen honger’, maar I’m burning mostly fat of I’m burning mostly carbs. Let’s get into fat-burning mode!

Het gevaar van apparaten als de Lumen, zegt Houterman, is dat ze je kooien in een rationele benadering van je lichaam, waarbij het alleen nog gaat om externe factoren, om data, en niet meer over hoe je je voelt. Selftracking-apps maken het lichaam daarnaast tot een individualistische aangelegenheid. Het is alleen jij, je lijf, de cijfers en het voornemen die omhoog of omlaag te krijgen. Het survival of the fittest-model dat het neoliberaal kapitalisme dicteert – waarin iedereen in wezen elkaars concurrent is – slaat daarmee over op ons lichaam. Dat moet alsmaar beter, sneller, fitter en slanker. Optimale gezondheid leidt immers tot optimaal presteren.

Volgens Houterman zou het geen kwaad kunnen ons af en toe te herinneren dat we als baby in de buik van onze moeder gezeten hebben. ‘We hebben andere lichamen nodig om voort te bestaan.’ Biohacker Joosten is inmiddels gestopt met de meeste van zijn metingen. ‘Ik ben recent vader geworden, dan voelt het ineens een stuk minder belangrijk.’

Momenteel ligt mijn Lumen al een tijd ongebruikt in de vensterbank – na een paar weken humeurbederving door cijfers die eigenlijk niets leken te betekenen, besloot ik onlangs dat ik klaar was met het ding. Net als Houterman geloof ik in voelen in plaats van meten. Ik heb geen app nodig om me te vertellen hoeveel honger ik heb en hoeveel ik moet eten – gelukkig maar.

Terwijl ik deze woorden schrijf, licht mijn telefoon op. Een pushbericht van boodschappenbezorger Gorillas. ‘Volg je gevoel’, staat er, met een kwijlende smiley. Mijn gevoel leidt direct naar 20 procent korting op mijn volgende bestelling. Wie ben ik om daar nee tegen te zeggen?

SELFTRACKERS VERRADEN MILITAIREN

Dat gezondheidsapps niet alleen kunnen worden gebruikt voor het bijhouden van je eigen resultaten, bleek in al in 2018. Strava presenteerde toen een wereldkaart met de gegevens van alle gebruikers, waarop ook de hardloop- en fietsrondjes van militairen op geheime bases te zien waren. Later dat jaar bleken uit onderzoek van De Correspondent en Bellingcat ook via andere sportapps de persoonlijke data van militairen makkelijk te achterhalen. Het ministerie van Defensie besloot vervolgens selftrack-apps helemaal te verbieden voor militairen.