Reportage

De magnetische werking van Portugal op Nederlanders heeft een keerzijde

null Beeld Eefje Ludwig
Beeld Eefje Ludwig

Portugal heeft een grote aantrekkingskracht op Nederlanders, die in navolging van onder anderen Gerrit Komrij en Louis van Gaal naar het Zuid-Europese land trekken. Wat maakt Portugal het beloofde land? En wat hebben de Portugezen eigenlijk aan die Nederlandse immigranten?

Julien Althuisius

Het gevoel is het hevigst zo rond midden januari, als het grijs van buiten is doorgedrongen tot het binnenste. Als de dagen monotoon, donker en koud zijn. Als het enige doel van naar buiten gaan is om zo snel mogelijk naar een ander binnen te komen. Als alle gezichten bleek zijn en druipen van snot en chagrijn. Dan klinkt de lokroep van een ander leven het hardst. Het denderen van de Atlantische Oceaan. Het ruisen van de naaldbomen. De geur van eucalyptusbossen. De warme genade van de winterzon. De eerste hap uit een pastel de nata. De louterende werking van helemaal verrot gescholden worden op een rotonde.

Portugal. Het beloofde land. In 2019 woonde ik er tijdelijk met mijn gezin en sindsdien droom ik bij elke wolk voor de zon van een terugkeer. Maar dit verhaal gaat niet over particuliere fantasieën en luchtkasteeltjes van deze auteur. Dit verhaal gaat over Portugal en de magnetische werking die het heeft op Nederlanders.

null Beeld Eefje Ludwig
Beeld Eefje Ludwig


Onlangs nog portretteerde De Groene Amsterdammer de Amsterdamse horecaondernemer en coronascepticus Nadia Duinker, die een verlaten Portugees dorpje met acht huisjes heeft gekocht en daar met haar gezin gaat wonen. ‘The Great Exit’, noemt ze haar vertrek uit Nederland. En toen Annik en Edo uit Tholen eind december 111.000 euro wonnen met de Postcodeloterij, vertelden ze Martijn Krabbé dat ze nu wellicht zouden verhuizen naar Portugal. Gerrit Komrij woonde er bijna dertig jaar. Weet u wie er nog meer in Portugal vertoeft? Inderdaad, Louis van Gaal. Als dat geen keurmerk is.

Hoewel Frankrijk en Spanje bij emigrerende Nederlanders nog altijd de populairste Zuid-Europese bestemmingen zijn, is Portugal aan een onmiskenbare opmars bezig. Steeds meer Nederlanders kiezen voor een nieuw leven in Portugal. Woonden er volgens cijfers van de Portugese overheid in 2010 nog 4725 Nederlanders in Portugal, in 2019 waren dat er 10.038. In werkelijkheid zal dat getal hoger liggen omdat veel Nederlanders die tijdelijk in Portugal wonen (zoals wij destijds) zich daar niet officieel laten inschrijven. En dan is er nog het pandemie-effect. Door de reisbeperkingen zijn exotische bestemmingen als Bali of Tulum sinds 2020 niet meer zo makkelijk bereikbaar. Het gevolg is dat de afgelopen twee jaar hele ladingen digital nomads en jonge gezinnen zijn neergestreken in het Portugese.

null Beeld Eefje Ludwig
Beeld Eefje Ludwig

Maar waarom Portugal? Wat is het dat uitgerekend dat land nou zo aantrekkelijk maakt? Maakt het de beloften waar? En zitten ze daar eigenlijk wel op ons te wachten?

De belangrijkste reden voor een leven in Portugal laat zich raden. Het milde, zonnige klimaat. Door de nabijheid van de Atlantische Oceaan zijn de winters zacht en de zomers inschikkelijk. De natuur is ongerept en woest en behelst alles van dichte bossen in het noorden, woeste kliffen en prachtige stranden in het westen, tot uitgestrekte vlaktes en glooiende heuvels in het zuiden. Er is ruimte, veel en oneindig meer dan in Nederland. Er kunnen uren voorbijgaan op de snelweg zonder dat je een andere auto tegenkomt. Het land is vruchtbaar en biedt een overvloedige verscheidenheid aan groenten, fruit en granen. De wijnen, kazen en hammen doen niet onder voor die van hun Iberische buurman en zijn vaak zelfs veel lekkerder. Portugezen spreken ook nog eens veel beter Engels.

Sommigen noemen Portugal het Californië van Europa. Een aardige vergelijking, die alleen op één niet onbelangrijk punt mank gaat. Portugal is goedkoop. Een kop koffie kost bijvoorbeeld 70 cent. Voor de gemiddelde huizenprijs in Nederland (419.000 euro) koop je in Portugal een vrijstaand huis in de nabijheid van het strand met vier slaapkamers, een tuin en een zwembad. In veel opzichten is Portugal het anti-Nederland en juist daarom voor een grote groep Nederlanders zo aantrekkelijk.

null Beeld Eefje Ludwig
Beeld Eefje Ludwig

Als ik een Nederlandse vriend die in Portugal woont vraag de plussen en minnen van hun leven daar op een rijtje te zetten, stuurt hij me een videoboodschap via WhatsApp. Het is 12 januari. Op de voorgrond weerkaatst de zon op de witte klinkertjes van het straatje waar hij zit. Te groot om helemaal in beeld te passen is een enorme, donkergroene spar. Daarachter kolkt een witte zee. Golven trekken richting de kust, de wind blaast waaiers van hun koppen. Helemaal op de achtergrond staan de majestueuze kliffen van Sintra scherp afgetekend tegen een heldere, blauwe lucht.

Een andere vriend, die een uurtje zuidelijker woont, staat op het punt het water in te gaan met zijn surfplank. ‘Ik wil je niet jaloers maken’, zegt hij, ‘maar ik kom net bij Fonte aan.’ Fonte is zijn lokale surf break. Er staat een aflandige wind, ideaal voor surfen, met golven van 1,8 meter. Even later stuurt hij een fotootje. Het lijkt een ansichtkaart. De reden voor zijn migratie naar Portugal: ‘Als je van sport en van buitenleven houdt, is er geen beter land dan Portugal.’

Iets soortgelijks kwam terug in het profiel van Nadia Duinker in De Groene Amsterdammer: ‘In Portugal wil ze eenvoudiger leven en bouwen aan een eigen paradijs zonder overbodige regels. Ze wil zichzelf heruitvinden, echte gesprekken voeren en in contact zijn met mens en natuur in plaats van technologie.’

null Beeld Eefje Ludwig
Beeld Eefje Ludwig

Maar behalve sport, buitenleven, natuur, echte gesprekken, goedkope huizen en goedkope koffie biedt Portugal ook een aantrekkelijk belastingklimaat en gunstige regelingen voor buitenlandse ondernemers. Bijna overal is snel internet beschikbaar (al in 2012, toen ik van Lissabon naar een dorpje aan de kust van Alentejo reisde, bood de bus een uitstekende wifi-verbinding) en als je dan toch een keer naar Nederland moet, vlieg je vanuit Lissabon, Porto of Faro voor een habbekrats op en neer (helaas is de treinverbinding tussen Lissabon en Amsterdam hopeloos duur en traag).​ Een ander veelgehoord voordeel van Portugal is de volksaard van haar inwoners. Rustig zijn ze, vriendelijk. Ingetogen en bescheiden. Precies zoals wij Nederlanders onze mensjes graag willen hebben. En dan die eenvoudige, maar heerlijke keuken. Ja, Portugal is een waar paradijs.

Maar zoals dat gaat met dingen te goed klinken om waar te zijn: ze zijn meestal ook niet waar. Dat geldt ook voor paradijs Portugal. Niet alleen op het gebied van klimaat, natuurschoon en ruimte is Portugal de tegenpool van Nederland. Ook wat volksaard betreft staan de Nederlander en de Portugees lijnrecht tegenover elkaar. Zo luidruchtig en direct als de Hollander, zo gesloten en conflictvermijdend is de Portugees. Ook op zakelijk gebied. Tenminste, totdat er wel een conflict ontstaat. ‘Het escaleert meteen’, zegt de surfvriend. De afgelopen jaren zag hij met enige regelmaat een zakelijke bespreking uitlopen op een scheldpartij. ‘Een rustige, zakelijke confrontatie bestaat hier niet. Ze gaan meteen schreeuwen en lopen weg. Maar daarna is het vrij snel weer goed en praten ze er ook niet meer over. Wij Nederlanders hebben dan het idee dat we alles moeten uitpraten: waarom werd je emotioneel? Sorry dat ik schreeuwde, enzovoorts. Zij doen dat niet, ze nemen het gewoon voor lief.’

null Beeld Eefje Ludwig
Beeld Eefje Ludwig

Tegelijkertijd merkt hij bij het zakendoen ook een zeker ingebakken wantrouwen. ‘Als wij in Nederland een factuur aan iemand sturen, vertrouwen we erop dat die binnen twee of drie weken wordt betaald. Gebeurt dat niet, dan sturen we even een reminder. Maar hier hangen ze een dag nadat ze de factuur verstuurd hebben al aan de telefoon. Daar kun je dan weer niets van zeggen, want dan zijn ze beledigd. Het is continu op eieren lopen. Dat vind ik wel heel ingewikkeld.’ Die wantrouwende houding komt voort uit een overlevingsdrift, denkt hij. ‘Ze zitten hier nog in een opbouwfase, hebben niet veel vlees op de botten.’

En dan is er nog de bureaucratische rompslomp. De eerste vriend werkt bij een coworking, een gedeelde werkplek, in het centrum van het dorp waar hij woont. Om zich te mogen aansluiten bij die coworking moest hij al een heel proces door, waarbij de gemeente zijn aanvraag moest toetsen aan allerhande criteria. Nu wilde hij een bankje buiten zetten, om af en toe te kunnen ontsnappen aan de bedompte, donkere werkruimte. Waar we in Nederland dat bankje gewoon neer zouden zetten, moest ook hiervoor een aanvraag bij de gemeente worden ingediend. Na maanden van formulieren heen en weer sturen werd echter besloten om, zo las het antwoord, ‘de operatie op te schorten, rekening houdend met het feit dat het in de context van de pandemie niet wenselijk is gezellige plekjes te faciliteren die de kans op besmetting vergroten’.

Door diezelfde bureaucratie is een huis kopen of bouwen een beproeving. Of, zoals deze vriend het verwoordt: ‘één groot drama’. Hij voerde met meerdere banken gesprekken over een hypotheek, deed aanbetalingen en hoorde uiteindelijk van een paar banken ‘gewoon helemaal niets’ terug. Een betrouwbare aannemer vinden is ook geen sinecure. ‘Veel zijn slecht te vertrouwen. Ze komen niet opdagen of gaan plotseling failliet.’

null Beeld Eefje Ludwig
Beeld Eefje Ludwig

Een huis kopen of bouwen vereist dus een lange adem en dikke huid. Talrijk zijn de verhalen waarin West-Europees opportunisme schipbreuk lijdt op de kliffen van de Portugese terughoudendheid. ‘Het is een bureaucratische bende. Niets gaat snel.’

Voor een deel komt dat doordat Portugezen over het algemeen gezagsgetrouw zijn en hechten aan hiërarchie en regels. In een analyse van de Volkskrant uit december 2020 over landen met een succesvolle corona-aanpak stond Portugal in hetzelfde rijtje als Singapore, China, Japan, Duitsland, Pakistan. Maleisië, Zuid-Korea, Noorwegen en Turkije. ‘In deze landen treedt de overheid meestal repressiever op, wordt er zwaarder gestraft, corrigeren mensen elkaar sneller en is er minder individuele vrijheid, uitzonderingen daargelaten.’

Over de strikte handhaving van de coronaregels zei Nadia Duinker in De Groene Amsterdammer: ‘In mijn dorp gelden mijn wetten.’

Dan kent ze de Portugezen nog niet. Volgens Hofstede Insights, een consultant gespecialiseerd in interculturele verschillen, scoort Portugal 99 (op een schaal van 0 tot 100) op het gebied van het vermijden van onzekerheden, waar dat bij Nederland slechts 53 is.

Die risicomijdende inborst uit zich enerzijds in een succesvolle aanpak van corona, maar aan de andere kant levert het een welhaast ondoordringbaar bureaucratisch stelsel op. Op individualisme scoort Nederland 80, waar dat bij Portugal 27 is.

null Beeld Eefje Ludwig
Beeld Eefje Ludwig

De culturele verschillen tussen Nederlanders en Portugezen zijn dus groot. De eigenwijze Nederlander met zijn superioriteitsgevoel versus de gezagsgetrouwe, bescheiden Portugees. Tenminste, dat is natuurlijk allemaal bezien vanuit de West-Europese blik, vanuit onze normen en waarden, idealen en verlangens. De echte Portugees, die laat zich niet makkelijk kennen. ‘Portugezen vinden het moeilijk de deuren van hun huis te openen voor buitenlanders’, zegt Alina Esteves, onderzoeker aan het Centrum voor Geografische Studies van het Instituut van Geografie en Ruimtelijke Planning aan de Universiteit van Lissabon. Ook Esteves ziet het aantal ‘lifestyle immigrants’ dat naar Portugal komt de laatste jaren fors toenemen. Echt mengen met de lokale bevolking doen die nauwelijks, tenzij een buitenlander met een Portugees trouwt of de kinderen via de school bevriend raken. ‘Als ze geen Portugees spreken, gaan ze vooral met elkaar om.’ De culturele gevolgen van de influx aan buitenlanders zijn dan ook bescheiden, zegt Esteves, behalve in de Algarve, waar inmiddels zo veel Engelsen en Engelssprekenden wonen dat de informatieborden op straat ook in het Engels zijn.

Zo gering als de culturele invloed, zo groot is de economische impact van de nieuwe generatie migranten op het Portugese leven. ‘Rijke buitenlanders met veel meer koopkracht kopen huizen en grond, waardoor de prijs van onroerend goed wordt opgedreven’, signaleert Esteves. Een fenomeen dat andere landen en steden waar veel expats zich vestigen ook kennen. Maar er is een belangrijk verschil tussen expats in Nederland en expats in Portugal. Het verschil in financiële slagkracht van een expat en een inwoner van Portugal is enorm. Het Portugese minimumloon ligt rond de 700 euro per maand; het gemiddelde loon is slechts een paar honderd euro per maand meer. En dan komt de buitenlander met zijn salaris uit Nederland, Duitsland of Engeland.

null Beeld Eefje Ludwig
Beeld Eefje Ludwig

‘Het gevolg is dat de armste Portugezen het zich niet meer kunnen veroorloven huizen te kopen of te huren.’ Tegelijkertijd zorgen al die buitenlandse investeringen er wel weer voor dat oude en vervallen huizen worden opgeknapt en de grond beter wordt onderhouden (‘denk aan het planten van boomgaarden of het aanleggen van groentetuinen’), met als gevolg, zegt Esteves, dat er zelfs bosbranden in de zomer voorkomen worden. Ook veel lokale winkels varen wel bij het geld en de koopkracht van de buitenlanders. Maar ook dat, zegt Esteves, heeft een keerzijde: ‘Het kan tot inflatie leiden omdat verkopers beseffen dat ze hun goederen tegen een hogere prijs kunnen verkopen.’

Tot de weinige Portugezen die echt baat hebben bij de stroom aan expats behoren makelaars, horecaondernemers, winkeliers en surfschoolhouders. Frederico Dias (38) was zo’n horeca-ondernemer. In september 2017 begon hij The Mill, een hippe, minimalistische koffiewinkel in het oude centrum van Lissabon en een van de eerste zaakjes waar je heel West-Europees een havermelk-latte kon drinken en een stuk worteltaart kon eten. The Mill specialiseerde zich in brunch, iets wat onder Portugezen nog onbekend was, maar bij de toeristen uit West-Europa, Australië, Amerika en het Verenigd Koninkrijk enorm populair.

Dias vergaapte zich aan de kosmopolitische klandizie, die bestond uit ‘digital nomads, investeerders, ondernemers, Hollywood-acteurs en gewone toeristen die in Lissabon een first-world-ervaring zochten’. Allemaal hadden ze gemeen dat ze werden aangetrokken door de Portugese deugden van veiligheid, het fantastische weer, goede golven, goedkope en geschoolde arbeidskrachten en lage prijzen. Met The Mill faciliteerde hij hun wensen en verlangens, liet hij welvarende buitenlanders zich thuis voelen op een vreemde plek – in zekere zin zoals de McDonalds dat ooit deed voor Amerikaanse toeristen in den vreemde.

null Beeld Eefje Ludwig
Beeld Eefje Ludwig

Een tijd lang zag hij zijn werk bij The Mill als meer dan werk. ‘Ja, ik verdiende er mijn brood. Maar het opwindende was dat ik me onderdeel voelde van een beweging die de stad uit zijn structurele stagnatie verhief.’ Geld verdienen was bijzaak. ‘Elke dag dacht ik dat ik bijdroeg aan de wederopbouw van Portugal.’ Maar na verloop van tijd zag Dias in dat het elixer dat Lissabon nieuw leven gaf, ook vervelende bijwerkingen had. ‘Lissabon werd verwaand en zelfingenomen. De prijzen gingen omhoog. Niet hoog genoeg om toeristen af te schrikken, maar wel om de oorspronkelijke inwoners van de stad naar de buitenwijken te dwingen.’

In Ericeira, een oud vissersdorp dat sinds enkele jaren bekendstaat als surfwalhalla en expats en surfers van over de hele wereld trekt, gebeurde hetzelfde. Dias begon daar in februari 2018 een dependance van The Mill in het oude centrum. Dagelijks zat het rond lunchtijd vol met voornamelijk toeristen en expats, die zich te goed deden aan dure koffies en luxe broodjes. De spaarzame Portugezen die er kwamen waren doorgaans welvarend en mondain.

Daar raakte ik met hem bevriend. Niet omdat mijn Portugees zo goed was, maar omdat hij vloeiend Engels sprak. Niet omdat ik zo nieuwsgierig was, maar omdat hij zo open en hartelijk deed. We keken samen voetbal en hij nodigde me uit om bij hem te komen eten in Lissabon. Maar verder maakte ik geen Portugese vrienden. De afstand tussen expats en locals is, zeker wanneer je de taal niet machtig bent, praktisch onoverbrugbaar.

null Beeld Eefje Ludwig
Beeld Eefje Ludwig

De Portugezen met wie ik wel in aanraking kwam in Ericeira vielen grofweg op te delen in twee kampen: gastvrij, vriendelijk en meestal goed Engelssprekend, of chagrijnig, argwanend en vijandig, tot op het xenofobe af.

Lang dacht ik dat de frustratie die de lokale Portugezen – meestal in het verkeer, of in het water tijdens het surfen – op me botvierden te maken had met de volksaard; met het karakter van een land dat tot nog relatief kort geleden een dictatuur was, dat altijd maar in de schaduw van zijn trotse, schreeuwerige buurman heeft moeten staan en er pas de laatste jaren uit te lijkt te durven treden. Ik was ervan overtuigd dat al die Portugese bescheidenheid niet meer was dan een symptoom van een collectief minderwaardigheidscomplex, waarvan de frustratie pas naar boven kwam als ze zich veilig waanden in hun auto, op hun surfplank of tijdens zo ongeveer elke voetbalwedstrijd tussen Nederland en Portugal.

Maar het had waarschijnlijk meer te maken met de massale komst naar Ericeira van mensen als ik. Mensen die weliswaar de beste bedoelingen hebben – op de vlucht voor het grijze, gestresste, drukke leven, op zoek naar natuur, rust en ruimte – maar die het onmogelijk maken voor Portugezen om in hun eigen huizen te wonen, die hun golven afpakken, door wie een kop koffie onbetaalbaar wordt en Burger King een filiaal opent in een oud vissersdorpje. Expats zijn over het algemeen egoïstische mensen, die parasiteren op de geneugten van het land waar ze heen vertrekken, maar zelf vrijwel niets bijdragen. Slechts een beperkt deel van de Portugese bevolking kan zich aan hun welvaart optrekken. De rest zit opgescheept met brutale buitenlanders en onbetaalbare woningen.

Alsof ze al niet genoeg aan hun hoofd hadden.

null Beeld Eefje Ludwig
Beeld Eefje Ludwig

Verspreid langs een wandelroute aan de kustlijn van Ericeira staan grote borden met gedichten van de beroemde Portugese dichter Fernando Pessoa (1888-1935). Ook bij Ribeira d’Ilhas, het strand waar ik regelmatig surfte en het bijna net zo regelmatig aan de stok kreeg met lokale surfers, staat een gedicht. Storm heet het en het is slechts vier regels lang.

Wat schuilt er in de peilloze diepte van de rijzende zee?
Wij, Portugal, de mogelijkheid tot wording.
Welke rusteloosheid van de diepte doet ons naar boven drijven?
De wens in staat te zijn te worden.

Om iets van Portugal te begrijpen, hoef je niet het hele oeuvre van Pessoa te kennen. Deze vier zinnen zetten de deur op een kier. Misschien staan ze daarom op dat bord, onmisbaar opgesteld midden op de entree naar het strand. Ze staan ook niet gedrukt in het oorspronkelijke Portugees, dat de meeste buitenlanders toch niet machtig zijn, maar in het Engels.

Naar het zuiden

Volgens cijfers van het Centraal Bureau voor Statistiek (CBS) is het aantal inwoners van Nederland dat jaarlijks naar Portugal vertrekt de afgelopen 25 jaar flink gestegen. Waren er dat in 1995 nog 587, in 2020 trokken 2.332 mensen richting het zuiden. Overigens zijn die aantallen inclusief mensen die in Portugal geboren zijn en weer terugkeren en exclusief mensen die zich ingeschreven laten staan in Nederland.