De fundamentalistische verleiding

Het kan zijn dat Nederland de dans ontspringt, maar de Duitse socioloog Wilhelm Heitmeyer gelooft dat niet echt. De verhouding tussen jonge islamitische Turken en Duitsers verslechtert....

ER WAART een spook door Duitsland. Het spook van het islamitisch fundamentalisme. Vooral onder jonge Turken groeit de invloed. Massaal bekeren ze zich tot Milli Görüs, een organisatie die directe banden heeft met de Turkse premier Erbakan. Bijna 70 procent van de Turkse jongeren in Duitsland kent de islam een zeer grote betekenis toe.

Jonge Turken islamiseren in plaats van te seculariseren en het fundamentalisme is voor grote groepen verleidelijk zo niet onweerstaanbaar geworden, zegt socioloog Wilhelm Heitmeyer in een onderzoek naar de lokroep van het fundamentalisme onder jonge Turken. Zijn onderzoek is ingeslagen als een bom.

Meer dan 60 procent van de twaalfhonderd ondervraagde jonge Turken ziet in de islam de enig juiste religie; andersgelovigen zijn ongelovigen. Een even groot percentage vindt dat Turken zich niet aan het Westen moeten aanpassen maar volgens de islam moeten leven. Meer dan een derde van de Turkse jongeren vindt dat Allah Turken in Duitsland heeft uitverkoren de islam actief te verbreiden. Ruim 35 procent is bereid om geweld te gebruiken tegen niet-moslims in het belang van de islam, 28 procent vindt geweld gerechtvaardigd bij het verspreiden van de islam. En 23 procent vindt dat iemand die tegen de islam vecht, gedood moet worden.

Een derde van de Turkse jongeren tussen 15 en 21 die Heitmeyer in Noord-Rijnland-Westfalen ondervroeg tijdens zijn twee jaar durende onderzoek voelt zich aangetrokken tot Milli Görüs. Voor de helft van de jongeren biedt de islam zekerheid. Voor 65 procent biedt de islam zelfvertrouwen. Heitmeyer benadrukt dat hij doodgewone Turkse jongeren heeft ondervraagd. De bereidheid om geweld te gebruiken kon onder fundamentalistische of extreem-nationalistische jongeren wel eens veel groter zijn.

Heitmeyers bevindingen vielen min of meer samen met een rapport van de Verfassungsschutz, de Duitse BVD, die waarschuwde voor een sterke groei van islamitische extremistische organisaties. De radicale tendensen van deze organisaties konden buitengewoon onaangenaam uitpakken aldus de dienst. Heitmeyer stelde vast dat 'etnisch-cultureel' geweld, nu religieus geïnspireerd, aan een onverwachte come back bezig was.

Een onaangename boodschap voor een samenleving die doordrongen is van individualisme en rationalisme. Want volgens de Verfassungsschutz wil Milli Görüs de sjaria, de islamitische wet, invoeren. Er zijn aanwijzingen dat de organisatie de sjaria ook wil opleggen in andere Europese landen. Hoeveel aanhangers de organisatie telt, is onduidelijk. De Geheime Dienst spreekt van 26.500 man, de secretaris-generaal van Milli Görüs, een neef van premier Erbakan, heeft het over zeventigduizend man.

0 EITMEYER: 'We wilden weten waarom een deel van de jonge Turken - ik benadruk dat het om een deel gaat - zich aangetrokken voelt tot fundamentalisme en geweld. Dat hebben we zeer uitvoerig onderzocht. De uitkomst van die studie naar Verlockender Fundamentalismus (Türkische Jugendliche in Deutschland, Suhrkamp, 22,80 DM) is dat jonge Turken zich vooral tot het fundamentalisme aangetrokken voelen als ze niet in Duitsland kunnen integreren. Hoe hoger opgeleid en vooral, hoe beter geïntegreerd, des te groter de kritische afstand tot het fundamentalisme.' De socioloog, die tot één van de besten ter wereld wordt gerekend, merkt dat zijn onderzoeksresultaten hem niet in dank werden afgenomen. Noch door politici, noch door islamitische leiders. Want de Duitse politici - op een enkeling na - zien geen problemen, schreef Heitmeyer na uitvoerige gesprekken met parlementariërs. En de islamitische leiders menen dat onderzoekers de islam besmeuren. Niemand zit te wachten op de boodschap dat er een tijdbom tikt, aldus Heitmeyer. De Duitse samenleving is überhaupt niet geïnteresseerd in migranten.

Heitmeyer staat aan het hoofd van het Instituut voor interdisciplinair Conflict- en Geweldsonderzoek aan de universiteit van Bielefeld. Het instituut is een onderdeel van de grootste sociologische faculteit van Europa. 'We zijn ons er zeer goed van bewust dat we een delicaat onderwerp aansnijden. We onderzoeken sinds begin jaren tachtig geweld onder jongeren, rechts-extremistische jongeren maar ook doodgewone jongeren, èn ook onder hooligans. We hebben steeds in een vroeg stadium onderzoek gedaan, toen het onderwerp nog geen thema was. Dat leverde veel kritiek op omdat men niet wilde zien dat er problemen waren. Ook nu weer.'

0 N TEGENSTELLING tot Nederland kent Duitsland geen minderhedenbeleid. Hoewel er intussen 2,5 miljoen Turken in Duitsland wonen, houdt de regering vast aan het standpunt dat de immigranten ooit weer zullen vertrekken. Integratiebeleid is dus overbodig. Heitmeyer constateert dat de CDU-regering niet alleen aan deze fictie vasthoudt maar ook actief werkt aan mogelijkheden om allochtonen eerder het land uit te zetten. Dat schept grote spanningen onder de allochtonen van wie de maatschappelijke vooruitzichten toch al niet best zijn.

De Nederlandse overheid erkent sinds jaar en dag dat de Turkse gemeenschap hier ook zal blijven en dat integratie geboden is. Maar hoewel het liberale Nederlandse minderhedenbeleid in Duitsland bewondering oogst - zo mogen allochtonen aan verkiezingen meedoen - is Heitmeyer minder positief. 'De gebeurtenissen in Den Haag, de aanslagen en de brand bij de familie Kösedag zijn hier in Duitsland nauwkeurig gevolgd en hebben veel verwarring gezaaid.

'In Duitsland bestaat er bijvoorbeeld geen landelijk overleg tussen Turken en de regering, zoals in Nederland. Ook is men het in Nederland eens over de noodzaak tot integratie in tegenstelling tot Duitsland. Toch zie je dat het tot gewelduitbarstingen en tot radicalisering komt. Ook in Nederland groeit Milli Görüs. Ik vermoed dat wat in Duitsland gebeurt ook in Nederland gaat gebeuren', aldus Heitmeyer die binnenkort naar Zuid-Frankrijk afreist om onderzoek te doen naar het Front National. Vlak daarvoor zal hij ook in Nederland zijn licht opsteken over radicale ontwikkelingen in extremistische organisaties.

De Verfassungsschutz zag hoe de rechts-extreme Grijze Wolven, Milli Göruö en de Koerdische PKK aan invloed winnen. De dienst waarschuwde voor toenemend geweld en schatte dat Turken het afgelopen jaar zeker vijftig aanslagen hebben gepleegd op Turkse centra of woningen. De PKK radicaliseert, de Grijze Wolven en Milli Görüs eveneens. De Duitse geheime dienst opperde een verbod op de Grijze Wolven en Milli Görüs. De PKK is al verboden.

Heitmeyer is tegenstander van een verbod omdat hij een openbare discussie over zulke organisaties en met deze organisaties belangrijk vindt. Wel stelt hij vast dat er duidelijke schotten zijn ontstaan tussen de Duitse en Turkse gemeenschap. Er vinden nauwelijks nog gesprekken plaats. Wederzijdse wrijvingen en onlustgevoelens nemen toe.

Niet alleen loosers radicaliseren. Ook jonge Turken die aan alle maatschappelijke criteria hebben voldaan en desondanks in een academisch proletariaat terechtkomen, voelen zich aangetrokken tot extremistische bewegingen. Juist zij zijn gevaarlijk zegt de socioloog omdat deze hoog opgeleiden in staat zijn te organiseren en te mobiliseren. 'Dat levert conflicten en geweld op die alleen opgelost kunnen worden als alle partijen een gemeenschappelijke achtergrond hebben. Dan weet je waarover je praat. Daarnaast heb je organisaties nodig die zo'n debat dragen en een allochtone elite die meedraait in de samenleving en die iets te verliezen heeft. Het beangstigende is juist dat die drie factoren nog ontbreken', meent de onderzoeker.

Er is een toenemend isolement en een vlucht in fundamentalisme en nationalisme. Het ontbreekt aan gemeenschappelijke uitgangspunten bij Turken en Duitsers over het soort samenleving dat ze willen. Er zijn geen allochtone organisaties van betekenis en de gemeenschap is sowieso hopeloos verdeeld. Ook is er geen allochtone elite die zich bij de samenleving betrokken voelt.

0 EN GROTE GROEP Turken maakt de school of beroepsopleiding niet af. Milli Görüs vangt hen op, met professionele jeugdhulp. 'Op zich is segregatie niet erg. Je kunt kracht winnen in je eigen groep. Dat lijkt misschien een beetje op het Nederlandse zuilenmodel. Maar je moet toegang houden tot de samenleving van de meerderheid. Door werk, door je opleiding. Dat gebeurt niet.'

Heitmeyer merkt op dat het beeld dat de Turkse gemeenschap in Duitsland van zichzelf heeft zeer sterk bepaald wordt door de media in Turkije. Dat is in Nederland niet anders. Hij betitelt dat als 'uiterst problematisch'.

'Onlangs hadden we een incident dat op een haar na helemaal fout afliep. In Dortmund brak een brand uit in een huis dat werd gerenoveerd. Daarbij kwamen een 25-jarige Turkse en twee kinderen om het leven. Een Turkse jongere bracht het verhaal in de wereld dat bouwvakkers de brand hadden gesticht nadat ze de vrouw hadden verkracht om zo hun daad te verbergen.

0H OEWEL TURKSE journalisten wisten dat het een verzonnen verhaal was, is het uitgebreid in de Turkse pers gekomen. Daarop zijn vijftig Turkse jongeren 's nachts in Dortmund met molotov-cocktails in auto's gaan rondrijden. Uit protest. Ze zjn opgepakt door de politie. Stel je voor dat ze een dronken Borussia-fan waren tegengekomen. Kennelijk hebben sommige Turkse media er belang bij zulke conflicten op te blazen.'

Heitmeyer hamert erop dat de bereidheid om geweld te gebruiken nog niet betekent dat er ook geweld gebruikt wórdt. Maar escalatie is niet onwaarschijnlijk nu islamitische leiders politiek munt slaan uit de gevoelens van onzekerheid bij Turkse jongeren. Het taalgebruik en de propaganda tijdens vergaderingen van bijvoorbeeld Milli Görüs zijn uitermate gewelddadig. Voeg daaraan toe de wankele interne situatie in Turkije, de bedenkelijke rol van sommige media in Turkije en de bereidheid om geweld te gebruiken bij jongeren en je hebt alle elementen voor een explosief mengsel.

Toch is hij niet alleen somber. 'De Turkse gemeenschap is een normale gemeenschap. Zij moet ook normaal worden behandeld. Er is een kritische dialoog nodig. Dan staat het mij ook vrij te besluiten dat veel Turkse leiders alle belang hebben bij het bestaan van een negatief beeld van de islam in het Westen. Ze roepen jongeren op om zich af te zetten tegen het Westen. Deze leiders hebben een fundamentalistische islam nodig om te voorkomen dat jonge Turken integreren. Het is pure machtswellust.

'Ik constateer dat jonge Turken en Duitse leraren elkaar steeds minder te zeggen hebben. De kloof tussen jonge Duitsers en Turken groeit. De afname van kennis van de Duitse taal van Turkse kinderen is een teken aan de wand. Turken wonen in Duitsland. Ze blijven daar wonen en ze moeten de kans krijgen èn nemen om te integreren. Als de samenleving dat wil, dan kan het nog. Anders zal het geweld onvermijdelijk tot uitbarsting komen.'

Meer over