De bende van de onzichtbare hand

'HET KOST veel moed toe te geven dat er belastinggeld is verspild', schreef de Russische oppositieleider Grigori Javlinski twee jaar geleden in de New York Times, de krant die de Amerikaanse president leest bij het ontbijt....

De waarheid was volgens Javlinski dat de miljarden van de Wereldbank en het Internationaal Monetair Fonds Rusland niet op weg hadden geholpen naar de democratie en de vrije markt.

Dat was in die tijd als een ketterse uitspraak. De leer schreef voor dat president Jeltsin ('vriend Boris') met onze hulp langzaam maar zeker de pijnlijke hervormingen doorvoerde die van Rusland een Westerse staat zouden maken - een soort Amerika met berenmutsen. En als dat minder snel lukte dan gehoopt, kwam dat òf omdat de hulp niet omvangrijk genoeg was, òf omdat de communisten de hervormingen blokkeerden.

Het optimisme was onverwoestbaar. Het Westen bleef bereid belastinggeld in Rusland te steken, en de Russen om de ontberingen te dragen die de hervormingen met zich meebrachten. Het welvaartsparadijs was immers vlakbij.

Het geloof in de hervormingen is inmiddels vervlogen. De val van de roebel, de Byzantijnse intriges in het Kremlin en de ontdekking van een grootscheepse witwas-operatie van Russisch geld hebben voorgoed een eind gemaakt aan het optimisme.

De Westerse regeringen kunnen hun Rusland-plannen in de prullenbak gooien en een andere aanpak gaan uitdenken.

Rusland is geen democratie maar een kleptocratie geworden, geleid door kongsies van corrupte bestuurders, gewetenloze tycoons en misdaadbazen. Er zijn aanwijzingen dat die kongsies in ieder geval een deel van de internationale financiële hulp hebben verduisterd en witgewassen in het Westen.

In een rapport uit 1997 over de Russische georganiseerde misdaad waarschuwde het Amerikaanse Center for Strategic and International Policy al dat het voor de Verenigde Staten en andere landen onmogelijk zal zijn normale relaties te onderhouden met een 'Russische crimineel-syndicalistische staat'.

Achteraf is het makkelijk te zien dat het met Rusland is misgegaan door het ongebreidelde geloof in de vrije markt van de jonge hervormers. Hun helden waren generaal Pinochet en Lady Thatcher; de staat zagen ze als een lastig obstakel.

Aangemoedigd door het IMF schiepen ze de voorwaarden voor een harde roebel, privatiseerden het staatsbezit en lieten de communistische bureaucratie wegkwijnen - zonder die te hervormen tot de ruggengraat van een nieuwe rechtstaat. Ze dachten dat de onzichtbare hand zijn werk zou doen en er als vanzelf een vrije markt zou ontstaan.

Het vacuüm werd opgevuld door maffiabazen en biznismenni. Ze hadden geen tegenspel meer van de staat: bestuurders, politiemensen en rechters konden zonder problemen worden omgekocht. Ze vormden kongsies om zich meester te maken van dit of dat stukje staatsbezit (Russen spreken spottend over prichvatisatsija - naar het werkwoord voor grijpen of graaien).

De grenzen tussen onderwereld, zakenleven en staat vervaagden. Bankiers runden witwas-operaties voor de maffia en de bestuurders, 'veiligheidsbedrijven' werden ingehuurd door zakentycoons, bestuurders deden zichzelf aandelen cadeau van ondernemingen die ze hadden helpen privatiseren en lieten politieke tegenstanders uit de weg ruimen.

De CIA waarschuwde al vroeg voor de criminalisering van Rusland. Maar Westerse leiders staarden zich blind op de tegenstelling tussen hervormers en communisten. De maffia beschouwden ze als een uitwas van de onzekere overgangstijd. Een rapport over de corrupte praktijken van toenmalig premier Tsjernomyrdin werd door vice-president Gore ongelezen retour gestuurd. 'Gezeik', stond er in de kantlijn.

Het Westen heeft in Rusland precies het omgekeerde bereikt van wat het wilde. Door de steun aan Jeltsins hervormers kregen veel Russen het gevoel dat de vrije markt synoniem is met een kleptocratie en democratie met wetteloosheid. Het idee dat 'Rusland zijn eigen weg moet gaan' heeft veel aanhang.

De versterking van de rechtstaat is de enige manier om te zorgen dat de vrije markt en democratie in Rusland wortel kunnen schieten. De VS en de EU moeten zich verre houden van corrupte politici, en bedrijven die zaken willen doen met verdachte tycoons geen exportkredieten verlenen.

Als het Westen nieuwe kredieten wil geven - bijvoorbeeld voor de versterking van de rechterlijke macht, de politie, de belastinginspectie en andere instellingen - moet beter worden nagetrokken of het geld volgens de afspraken is gebruikt.

Het kleptocratische establishment zal er alles aan doen om het vacuüm waarin het zo goed gedijt, in stand te houden. De reacties op de ontdekking van het witwas-operatie door de FBI liegen er niet om. Minister van Buitenlandse Zaken Ivanov spreekt van een 'anti-Russische campagne' en de kranten van de zakentycoons gaan tekeer over 'de herleving van het McCarthyisme' en 'een nieuwe Berlijnse muur'.

De vraag is of de Russische kiezers daar zullen intrappen. De afschuw van de corrupte en maffiose leiders is enorm. Het probleem is alleen dat de ze zo alomtegenwoordig zijn, dat ze weinig anders hebben om uit te kiezen.

Meer over