BOEMAN VAN NEW YORK

In de discussie over het leefbaarder maken van grote steden, klinkt ook in Nederland de term 'zero tolerance'. New York heeft er ervaring mee....

EMERY DAVIS is orkestleider in New York en zal als eerste erkennen dat hij tamelijk fel in doen en laten kan zijn. Zoals onlangs, toen hij enigszins gehaast in een taxi stapte en de chauffeur zeer gerichte instructies gaf. 'Madison Square Garden. Ga naar Nineth Avenue, pak 31st Street en rijd om de Garden heen.'

De man achter het stuur, gevorderd in leeftijd, vervolgde bedaard zijn eigen route. Onmiddellijk geïrriteerd suggereerde Davis dat een andere rijbaan wellicht sneller was. 'Denkt u het beter te kunnen?', vroeg de taxichauffeur op licht uitdagende toon.

'Ja', antwoordde Davis.

De taxichauffeur zette zijn wagen aan de kant. 'Oké, u rijdt.'

Het tweetal verwisselde van plaats en eenmaal achter het stuur gebruikte Davis elk grammetje agressie en doortastendheid om zo snel mogelijk bij de plek van bestemming te arriveren. Bij aankomst was Davis zo tevreden over zichzelf dat hij de chauffeur een royale tip gaf. Zijn eigen beloning kwam in de vorm van twee woorden, met bewondering uitgesproken door de taxichauffeur: 'Niet slecht.'

De anekdote stond eind augustus in het Metropolitan Diary, een wekelijkse kroniek van stedelijke voorvallen in The New York Times. New Yorkers beschrijven grote, kleine, noemenswaardige en onbeduidende gebeurtenissen, die vaak zo, en soms helemaal niet, typerend zijn voor de roemruchte mentaliteit van de wereldstad.

Davis' houding was van een New Yorkse directheid, die in de Amerikaanse volksmond mythische vormen heeft aangenomen. Het kan vele malen erger. Buitenstaanders noemen de verbale onbevangenheid soms 'bot, ronduit onbeschoft'. Het fenomeen valt in Nederland te vergelijken met de Brabantse en Limburgse ingetogenheid die zich soms geen raad weet met de Amsterdamse branie.

De 'echte New Yorker' voldoet volgens Richard Laermer, auteur van de Native's Guide to New York, aan de volgende kenmerken: Hij of zij staat nergens in de rij. Steekt doodgemoedereerd over als het voetgangerslicht Don't Walk brandt. Kan een toerist op een mijl afstand herkennen. Zal nooit zijn rijbewijs halen (en het niet missen). De ware New Yorker heeft nimmer het Vrijheidsbeeld of het uitkijkterras van het World Trade Center bezocht. Neemt een discussie over pizza zeer serieus en kent de uitspraak hurry up and wait.

Deze karakteristieken bieden een vrijbrief om toeristen de huid vol te schelden én te blijven lachen. Ze verklaren het dagelijkse geweeklaag over vertraagde metro's, het verstopte wegennet, het bikkelharde werken. Niet dat het elders beter is. Integendeel, de Big Apple is en blijft voor de New Yorker het absolute middelpunt van de wereld.

Het is een flauwe, maar uitentreuren herhaalde grap. Pardon me, sir. Can you tell me the way to Times Square, or shall I just go fuck myself? (Neemt u me niet kwalijk, meneer. Hoe kom ik op Times Square, of zal ik maar liever meteen oplazeren?)

Onzin natuurlijk. New Yorkers zijn helemaal niet zo beestachtig onbeleefd als vaak wordt verondersteld. Wie de weg vraagt en het treft, wordt aan de arm meegenomen en bij de gezochte plek afgeleverd. New York is wel een stad om lief te hebben en tegelijkertijd hartgrondig te haten. Omgerekend is er voor elke bewoner iets meer dan een vierkante meter beschikbaar. Dat brengt onherroepelijk irritaties met zich mee.

Heilig is in dat verband het gezegde: If you don't like it, get out! (Wie het niet bevalt, dondert maar op.)

Dat is ook de werkwijze van Rudy Giuliani. Als het aan hem ligt, houdt iedereen zijn mond, luistert naar hem en doet exact wat hij zegt. De burgemeester is het anarchistische gedrag van zijn onderdanen meer dan beu. Eind vorig jaar werd hij voor een tweede termijn herkozen, en in die politiek zorgeloze positie kan de man met Italiaanse roots doen en laten wat hij wil.

Voorop staat voor hem de kwaliteit van het leven. Die moet worden verbeterd. New York dient een stedelijk paradijs te worden. Is dat geen contradictio in terminis? Niet in de ogen van Rudy Giuliani. Hij stroopte begin dit jaar zijn mouwen op en ging aan de slag met een stout plan om zijn geliefde stad weer leefbaar en vriendelijk te maken. En kan dat niet goedschiks, dan moet het maar kwaadschiks. Het nieuwe motto: zero tolerance.

Het sardonische gelach is de burger inmiddels vergaan. Die Rudy. De goeie man wilde voetgangers netjes laten wachten op groen en laten oversteken op de juiste plekken. Hij wilde roekeloze taxichauffeurs aanpakken op straffe van ontslag. Wilde smerige straatventers verwijderen. Wilde kunstenaars zonder vergunning van de stoep jagen. Wilde porno verbannen en topless-danseressen een bikini laten dragen. Hij wilde fietsers van het voetpad trappen, haha, die Rudy.

Maar het is Rudolph menens. Hizzoner, zoals de tabloids hem bij vrolijk nieuws liefkozend noemen, bepaalt de regels en ziet er hoogstpersoonlijk op toe dat ze worden nageleefd. Agenten voelden er niets voor voetgangers te bekeuren die het Don't Walk-signaal negeerden? Giuliani wees zijn bewapende klaarovers er meteen op dat werkweigering streng bestraft zou worden.

En dus trokken agenten, mokkend maar gedwee, het boekje wanneer iemand opzichtig de dranghekken opzij schoof en laverend tussen vastgelopen verkeer naar de overkant van Lexington Avenue slenterde. Het hielp natuurlijk weinig. Gigantische vangnetten zouden het enige middel zijn geweest om alle wetsovertreders te kunnen beboeten. Menigeen schudde het hoofd. What the hell. De barricades worden inmiddels gerespecteerd, dat wel.

Populair is Giuliani dezer dagen allerminst. Hij is weinig geliefd bij zijn politiekorps en nog minder bij de 7,4 miljoen inwoners die de vijf wijken bevolken. Het zal hem zelf een zorg wezen wanneer hij steevast bij parades en sportevenementen met boe-geroep wordt overladen. (Met uitzondering van de New York Yankees, waarvan hij een vurige fan is. Hij overweegt zelfs belastinggeld te gebruiken voor een nieuw honkbalstadion in Manhattan.)

Ondanks die aversie werd de Republikein met overweldigende meerderheid herkozen. Merkwaardig? In het geheel niet. Zijn Democratische opponente Ruth Messinger was een volstrekte lichtgewicht, en dat scheelde aanzienlijk in het stemhokje, waar de zwevende kiezer niet lang hoefde te dubben over Rudy G. of Ruth Who.

Doorslaggevender waren de successen waar Giuliani in zijn eerste termijn op kon bogen. Daar was geen speld tussen te krijgen. Zelfs de meest cynische kritikaster of de meest sombere pessimist kon de burgemeester niet onderuit halen. De misdaad was afgenomen, de economie gegroeid.

G IULIANI had bij zijn aantreden in 1994 de tijd mee. Het was duidelijk dat er iets moest gebeuren aan de stedelijke verslonzing en de toenemende criminaliteit. Het jaar ervoor waren 1.946 moorden gepleegd, en had het gevoel postgevat dat misdaad misschien een onuitroeibaar, bijna cultureel verschijnsel was. Hoe in hemelsnaam verder?

Officier van justitie Giuliani leek de aangewezen man, die gruwde van de liberale 'moet kunnen'-mentaliteit. Hij stelde geestverwant William Bratton aan als hoofd van de politie. Het was een gouden zet. De tactiek was simpel. Meer agenten op misdaadgevoelige plekken en blijven hameren op naleving van de wet, of het nou kleine overtredingen betrof of zware misdrijven.

Statistisch succes kon niet uitblijven en het electoraat bepaalde dat de burgemeester mocht blijven. Begin juli kraaide Giuliani voor de zoveelste keer victorie. In de eerste helft van dit jaar waren slechts 286 moorden gepleegd, waarmee het laagterecord uit 1963 (549) wel eens zou kunnen sneuvelen. De criminaliteit in zijn algemeenheid was met 10 procent afgenomen, met 330 duizend verwachte misdrijven dit jaar, tegen 600 duizend in 1993.

Die resultaten hebben Giuliani een mandaat gegeven dat hij naar eigen inzicht heeft ingevuld. En niemand in zijn directe omgeving die tegensputtert. Want Giuliani maakt er een pijnlijke gewoonte van mensen die het wagen hun vinger op te heffen, in het openbaar te kleineren. Wie dwarsligt, is volgens Giuliani incompetent of corrupt of, waarschijnlijker, allebei.

'Wat Giuliani nodig heeft, is een medewerker die niet voor zijn positie hoeft te vrezen. Iemand die bij tijd en wijle opstaat, met zijn vuist op tafel slaat en zegt: ''Rudy, eikel, dit slaat helemaal nergens op. Doe toch eens normaal.'' Helaas heeft Giuliani zich omringd met louter ja-knikkers.'

Pete Hamill woont bij het gemeentehuis om de hoek. De New Yorkse schrijver en journalist ergert zich mateloos aan het 'totalitaire regime' van zijn burgemeester. Diens drammerige gedrag is in Hamills ogen soms 'te stompzinnig voor woorden'. Maar wat is het gekke? 'Giuliani heeft ergens natuurlijk wel gelijk.'

Het kan namelijk een onvoorstelbare bende zijn op straat, vindt de voormalig hoofdredacteur van The Daily News en auteur van de bestseller Snow in August, die binnenkort in Nederland verschijnt. 'Als ik mijn hond uitlaat, struikel ik over het vuilnis. Het is voortdurend opletten dat mijn hond geen afgekloven pizza opeet die achteloos door nachtbrakers is weggeflikkerd.'

De burgemeester behoort volgens Hamill niet meer te zijn dan een gemeentelijke schoonmaker met, toegegeven, een uitzonderlijk fiks maar afgebakend werkterrein. 'Openbare toiletten, telefoons op straat die het doen, afval dat wat vaker wordt opgehaald, dat soort dingen. Is dat te veel gevraagd?'

Het is een raadsel naar welk utopisch tijdperk Giuliani zegt te willen terugkeren. Is New York niet altijd al een chaotische metropool geweest? Geldt dat in wezen niet voor elke historische havenstad, waar nu eenmaal een tikkeltje gejaagder wordt geleefd? Waar de tongval sneller en harder is? Waar voor onnozele verliezers geen ruimte is, laat staan mededogen?

Met de kwaliteit van het stedelijk leven was bijvoorbeeld in 1930 al heel wat mis. Uit gemeentelijk onderzoek bleek dat destijds meer dan 11 duizend klachten over geluidsoverlast binnenkwamen. New York was op zijn industriële hoogtepunt uitgegroeid tot een kakofonie van lawaai, die op ieders zenuwen scheen te werken.

Toenmalig burgemeester Jimmy Walker (1926-1932) zuchtte eens diep toen hij van de cijfers vernam en ging over tot de orde van de dag. In die tijd dreigden immers zwaardere depressies. Wall Street was inmiddels een steeg vol potentiële zelfmoordenaars.

Gaan we verder terug in de geschiedenis, dan blijkt het gesodemieter al in 1647 met Peter Stuyvesant te zijn begonnen. De nieuwbakken directeur-generaal van de West-Indische Compagnie zou wel eens even de bezem door de verdorven nederzetting Nieuw Amsterdam halen. Hij liet Wall Street aanleggen door er een muur op te trekken die de wilde varkens weg moest houden.

De beschoeiing moest ook de indianen buitensluiten, met wie de kolonisten niet langer seks mochten hebben. Ongetrouwd samenwonen werd verboden. Vuilnis mocht niet zomaar op straat worden gegooid, toiletten moesten lekvrij worden gemaakt. 'Ik zal regeren als een vader over zijn kinderen', sprak moralist Stuyvesant. Historici noemen hem nu een control freak. Van het kaliber Giuliani.

Giuliani zelf laat zich liever vergelijken met Fiorello LaGuardia, baas van New York van 1933 tot 1945. De naamdrager van een van de drie plaatselijke luchthavens genoot een goede reputatie onder de immigranten. Geen moment liet hij onbenut om zijn joods-Italiaanse achtergrond te benadrukken - en er politiek van te profiteren.

'In feite wilde LaGuardia precies hetzelfde als Giuliani nu', zegt Hamill. 'Giuliani formuleert het alleen zo verrekte rottig.' Ook LaGuardia had een bloedhekel aan eetkarretjes op straat, vond ze symbool staan voor de inferieuriteit van de immigrant. Toch sprak hij met respect over de kleine ondernemer, die in zijn ogen beter verdiende. Giuliani zegt keihard dat hij die troep van straat wil.

N ET ALS LaGuardia gaf Giuliani prioriteit aan het schoonvegen van Times Square. Het opruimen van de seksindustrie stond bovenaan zijn lijst. Het toeristische hart van Manhattan lijkt nu in niets meer op het ronduit gevaarlijke gebied uit de jaren zeventig, toen zelfs hoogzwangere dames op 42nd Street en omstreken seks en cocaïne kregen aangeboden. Of er werden beroofd.

Het gerenoveerde theaterdistrict oogt anno 1998 smetteloos en is tot diep in de nacht veilig voor de meest naïeve toerist. Grote bedrijven en thema-restaurants hebben zich er gevestigd, waaronder vanzelfsprekend Disney. De stadskern lijkt daardoor steeds meer op een doorsnee winkelcentrum, zeggen sommigen. Central Park-commissaris Henry Stern zei na het druk bezochte concert van country-zanger Garth Brooks vorig jaar zelfs dat 'New York eindelijk deel van de Verenigde Staten uitmaakt'.

Kan dat werkelijk de bedoeling zijn? New York geldt als toevluchtsoord voor tallozen die juist aan Amerika wensen te ontsnappen. Amsterdam ontleent zijn unieke charme als creatieve stad per slot van rekening ook aan de ononderbroken toevloed van dorpelingen. Hamill: 'Ik haat Sinatra's New York, New York, maar hij had gelijk toen hij zong: If you can make it there, you'll make it anywhere.'

Is dat zinnetje soms de werkelijke agenda van Rudy Giuliani, zoals sommigen opperen? Misbruikt hij New York en zijn inwoners als opstapje naar een groter podium? Hardnekkig zijn de geruchten dat hij zijn vizier heeft gericht op het senatorschap. In 2000 zou hij senator Daniel Moynihan willen opvolgen.

Of loert Giuliani vanaf het Empire State Building naar het Witte Huis? Een paar weken geleden dook hij op in de staat Iowa om Republikeinse collega's steun te betuigen. Tegelijkertijd peilde de burgemeester de politieke stemming. Het kan nooit kwaad te bezien hoe eenvoudig of onmogelijk het is als baas van New York nationale harten te veroveren.

Het zou vermoedelijk een hopeloze missie worden. Partijgenoot en aartsconservatief wijlen Barry Goldwater stelde 35 jaar geleden al voor New York van het vasteland af te zagen en in zee te laten wegdrijven. Senator Newt Gingrich noemde New York ooit 'een raar milieu, waar geen concept van enig familieleven' viel te bespeuren.

Giuliani mag in zijn stad als rechtse politicus gelden, in de ogen van de rest van Amerika is hij voor een Republikein veel te links. En dan hebben we het niet eens over zijn verrassende verschijning vorig jaar als drag queen in een satirisch televisieprogramma. Wat voor beeldvorming zou dat in een presidentiële race opleveren?

Het kan volgens Hamill niet anders of burgemeester Giuliani zal binnenkort eens gemeen onderuit gaan. 'Hij blijft in hart en nieren de openbare aanklager van weleer. Dat moet hem toch een keer opbreken.' Hij doelt niet op de pietluttigheden waarmee hij de burgers onophoudelijk vermoeit. Hamill verwacht eerder dat Giuliani zich mettertijd verslikt in de grote problemen.

'Giuliani is aanhanger van de gebroken-ruit-aanpak. Vele kleintjes maken één groot succes. Maar daarmee herziet hij niet meteen het bijstandssysteem. Alle 340 duizend uitkeringstrekkers binnen twee jaar aan het werk helpen, is onmogelijk. En evenmin kan hij eenvoudig alle methadonprogramma's voor verslaafden ontmantelen, zoals hij heeft aangekondigd.'

En dan is er het probleem van het politiekorps dat voor een deel corrupt en gewelddadig is. Vroeger, nu en in de toekomst bezondigen agenten zich aan omkoping en ongeoorloofde hardhandigheid, zegt Hamill. Giuliani kreeg er tweemaal mee te maken. Een Haïtiaanse arrestant werd zwaar mishandeld op een politiebureau. Een bordeel werd jarenlang door tientallen wijkagenten beschermd. En gratis bezocht natuurlijk.

William Bratton, die als hoofd van de politie met succes de criminaliteit bestreed, dringt erop aan dat agenten meer worden ingezet bij vriendelijker evenementen. Vooral met minderheidsgroepen in New York zou de relatie vele malen beter kunnen. Onlangs beschuldigde dominee Calvin Butts de burgemeester van regelrecht racisme, nadat twee jeugdige, zwarte kerkgangers per abuis werden gemolesteerd door de politie.

Maar naar Bratton luistert Giuliani allang niet meer. Hij werkte de hoofdcommissaris na een dienstverband van zeventien maanden de deur uit, boos over het feit dat Bratton te veel persoonlijke eer vanwege de dalende misdaadcijfers voor zich opeiste. Onder diens opvolger Howard Safir is de trend doorgezet. Maar Safir waakt ervoor uit Giuliani's schaduw te treden. Het applaus mag misschien verstommen, Rudy blijft de show stelen.

Meer over