ProfielDineke de Groot

Bij de eerste vrouw aan het roer van de Hoge Raad draait het altijd om vernieuwing van het recht

Op relatief jonge leeftijd werd Dineke de Groot de eerste vrouwelijke president van de Hoge Raad. Het streven naar vernieuwing in de rechtspraak is een constante in de carrière van De Groot, die wil ‘bouwen aan het vertrouwen’ en wordt geprezen als scherpzinnig jurist en doortastend leider.

Dineke de Groot maakte in 2012 op relatief jonge leeftijd haar entree bij de Hoge Raad, eerst als raadsheer en na zes jaar als vicepresident.  Beeld Kiki Groot
Dineke de Groot maakte in 2012 op relatief jonge leeftijd haar entree bij de Hoge Raad, eerst als raadsheer en na zes jaar als vicepresident.Beeld Kiki Groot

Eerst zijn er de mannen in toga, de raadsheren van de Hoge Raad, die binnentreden in de Mr. Visserzaal aan het Korte Voorhout te Den Haag. Bij het lange zwart dragen ze – in verband met de coronamaatregelen – witte mondmaskers, wat het tot een welhaast obscuur tafereel maakt. Dan volgt zij, rechter onder de rechters, in de onderscheidende toga met witte biezen van bont – ooit van hermelijn, nu nep, enkel voorbehouden aan de aller-allerhoogste.

Sinds haar installatie op 2 november is Dineke de Groot (55) de president van de Hoge Raad, als opvolger van Maarten Feteris. Waar de president vroeger op basis van anciënniteit werd benoemd, is dat sinds de voorganger van Feteris, Geert Corstens, niet meer zo: De Groot is de derde die via een stemronde door de raadsheren naar voren is geschoven en door de ministerraad benoemd.

Ze is de eerste vrouw in het ambt en heeft in die hoedanigheid een voorbeeldfunctie voor alle vrouwen in de rechterlijke macht. Maar, zegt Robert Jan Koopman, vicepresident van de Hoge Raad, bij de inauguratie: ‘Wij hebben geen glazen plafond, dus ze hoefde er niet doorheen te stoten.’ ‘Dineke’, zeggen de heren in koor, is er omdat ze de beste is in huize-recht: een scherpzinnig en gelauwerd jurist, een doortastend leider.

Ook minister voor Rechtsbescherming Sander Dekker tutoyeert haar. Ja, hier staat de eerste vrouw, zegt hij, maar juristerij kent geen sekse, ‘al denkt Vrouwe Justitia daar wellicht anders over’. Bovendien, zegt de VVD-minister tot de zaal met overwegend mannen, zijn vrouwelijke juristen in topposities bij rechtbanken en hoven tegenwoordig in de meerderheid. ‘Dus bij de Hoge Raad zijn we wat aan de late kant.’ Internationaal gezien is dat zeker zo. Duitsland, Frankrijk en België: ze hebben allemaal vrouwen als boegbeeld van hun hoogste rechtscollege.

Technisch superieur

Dineke de Groot is een vrouw zonder veel bewegende gezichtsspieren. Ze is geen icoon zoals de activistische Amerikaanse Ruth Ginsburg was, daarvoor is ze te magistratelijk. Maar ze heeft van nature gezag, is superieur in haar kennis van het recht en kent werkelijk iedereen in haar beroepsveld, niet in de laatste plaats omdat ze een waslijst heeft aan nevenfuncties in commissies en beroepsverenigingen.

In haar schaarse vrije tijd wandelt ze met haar man in de bergen, of bezoekt ze de opera, maar verder bestaat haar leven uit werken, werken en nog eens werken. Haar arbeidsethos is grenzeloos. Haar proefschrift over ‘het deskundigenadvies in de civiele procedure’, waarmee ze cum laude promoveerde aan de VU in Amsterdam, telt niet minder dan 560 pagina’s taaie juridische kost, een standaardwerk waar rechters nog altijd op terugvallen.

Als raio (rechter in opleiding) werkte ze in 1995 een jaar onder begeleiding van Hermine ten Haaft, advocaat bij Van Doorne, tegenwoordig gevestigd op de Amsterdamse Zuidas. ‘Het eerste gesprek herinner ik me nog goed. Ze was 30 jaar, wat ouder dan de andere stagiaires. Dineke heeft iets afstandelijks, is geen flamboyante wildebras. Ze is gericht op de inhoud, bij taaie procesrechtelijke onderwerpen was ze zeer vasthoudend. Dan dacht ik soms: zo is het wel genoeg, maar dan wil zij alles nog een keer door exerceren.’

Nadat ze aan rechten was begonnen, zette De Groot zich ook aan een studie letteren. In 1996 werd ze civiele rechter bij de Amsterdamse rechtbank en vanaf 2009 ook bij het gerechtshof Arnhem. Sinds 2011 bekleedt ze de leerstoel Rechtspraak en conflictoplossing aan de VU.

In 2012 maakt De Groot op relatief jonge leeftijd haar entree bij de Hoge Raad, eerst als raadsheer en na zes jaar als vicepresident.

Ten Haaft: ‘Toen ze stage liep, waren er niet veel collega’s op kantoor die dachten: hier staat de toekomstige president van de Hoge Raad. Dan zijn er twee mogelijkheden: of ze heeft sindsdien een enorme ontwikkeling doorgemaakt, of wij hebben dat toen niet goed gezien. Het eerste is het geval, zo heb ik gaandeweg gemerkt, want ik bleef na haar stage op kantoor beroepshalve met haar te maken houden. Je hoort het van iedereen: ze is veel toegankelijker geworden. Ze kan streng zijn, maar is dat op een elegante manier. En niet onbelangrijk: ze is ook grappig, je kunt met haar lachen. Als je relatief jong en snel president van de Hoge Raad wordt, ben je echt steengoed.’

De Groot blijft van de bedachtzame soort. Haar installatierede is hiervoor typerend. Ze toont zich vooral dankbaar dat haar dit ambt wordt gegund. Pas aan het slot kruipt ze voorzichtig uit haar schulp en geeft ze een inkijkje in haar agenda voor de komende jaren. Ze toont zich ‘bezorgd’ dat lageropgeleiden steeds minder vertrouwen hebben in de instituties, en dus ook de rechterlijke macht. ‘Het is zaak om verder te bouwen aan het vertrouwen.’

Wanklank

Bij alle applaus dat haar tot nu toe ten deel valt, is slechts één wanklank te bespeuren. In NRC Handelsblad, huisorgaan van de juristerij, verklaart oud-rechter Willem Korthals Altes dat we een ‘huiskamergeleerde’ als hoogste rechter hebben. Terwijl een president ook ‘het geweten en het gezicht’ moet zijn van de rechtspraak. ‘Dat mis ik bij haar volledig.’

De Groot werkte bij de Hoge Raad eerst bij de civiele- en daarna bij de belastingkamer, niet de meest aansprekende tak van sport. Maar Korthals Altes wordt in zijn kritiek niet serieus genomen. Op het platform voor juristen, MR, stelt Arno Akkermans, de VU-hoogleraar bij wie De Groot promoveerde: ‘Deze man mist de aansluiting.’ Wees blij, zegt hij, dat er eindelijk een moderne vrouw zit, in plaats van een stoffig oud mannetje. Ook Christa Wiertz, president van de Amsterdamse rechtbank, noemt de uitspraken desgevraagd ‘absolute onzin’.

Dineke de Groot. In haar bijna 25-jarige carrière keert een begrip steeds terug: vernieuwing. Beeld Kiki Groot
Dineke de Groot. In haar bijna 25-jarige carrière keert een begrip steeds terug: vernieuwing.Beeld Kiki Groot

Eddy Bauw, hoogleraar privaatrecht en rechtspleging aan de Universiteit Utrecht en raadsheer-plaatsvervanger bij het gerechtshof in Den Haag, kent haar uit de Raad voor de rechtspraak. ‘Ik kan me voorstellen dat zij op het eerste gezicht gereserveerd overkomt, maar dat valt weg als je haar beter kent. De extravagante persoonlijkheden vind je eerder bij de advocatuur. Maar over haar sociale vaardigheden heb ik geen enkele twijfel.’

Wiertz zegt: ‘Ze is ongelooflijk scherp, heeft kennis van alle rechtsgebieden en zoekt naar wat mensen bindt. Dat is de ideale combinatie. Ze luistert, geeft mensen de ruimte en laat ze zelf met oplossingen komen.’ Dat ze de eerste vrouw is, ziet ze als een gegeven. Het is die stapeling van vaardigheden die haar geschikt maakt. ‘Ze heeft deze positie dik verdiend: ze is slim, heeft een breed perspectief, kan stappen vooruit denken. Ze is ook heel welwillend. Als je met haar een afspraak wilt maken, vraagt ze wat jou het beste uitkomt.’

Vernieuwen

In de bijna 25-jarige carrière van De Groot keert een begrip steeds terug: vernieuwing. In 2018 won ze hiervoor de prijs van de Nederlandse Juristen Vereniging. Ze is een voortrekker van de digitalisering van de rechterlijke macht. Advocaat Ten Haaft: ‘Ik denk dat zij een van de eerste rechters met een iPad was. Het KEI-project (om digitaal procederen mogelijk te maken, red.) is mislukt. Maar bij de Hoge Raad (die een eigen digitaliseringsproject heeft, red.) niet en dat is mede aan haar te danken.’

Ook waar het gaat om de maatschappelijke positie van de rechters laat ze zich gelden. Wiertz: ‘Zij ziet het als haar opdracht dat de instituties goed samenwerken en dat die ten dienste staan van het leven dat mensen leiden. De vraag: wat speelt er in de samenleving, bekijkt zij niet enkel vanuit een normatief kader. Ze is net als ik een groot voorstander van bijvoorbeeld buurtrechtspraak. Ook daar staat centraal: wat is er gaande, waar is behoefte aan en hoe kunnen wij vanuit onze rol als rechterlijke macht daarin bijdragen?’

De verwachting is dat de nieuwe president hiermee haar stempel zal drukken. In jargon heet dit ‘maatschappelijk effectieve rechtspraak’. Uitgangspunt is dat burgers vooruitkunnen met een rechterlijke uitspraak, niet enkel door geschillenbeslechting. In enkele arrondissementen wordt bijvoorbeeld geëxperimenteerd met laagdrempelige buurtrechters, analoog aan wat ze in België een ‘vrederechter’ noemen. ‘Dat werkt vaak beter dan meteen alles juridisch op de spits drijven’, zegt hoogleraar Bauw.

‘De Groot is hiervan een vaandeldrager en haar gezag als president helpt daarbij. Ze heeft terechte zorgen over de ontwikkeling van onze rechtsstaat en dit thema sluit daar perfect bij aan: geef aandacht aan groepen die vol wantrouwen in de samenleving staan.’

President van de Amsterdamse rechtbank Wiertz: ‘Ze heeft een enorme focus waarbij ze, zoals ze dat zelf al noemde, wil bouwen aan vertrouwen. Daar zal ze haar omgeving in meenemen. Ik verwacht dat ze ook hiermee haar nieuwe rol invulling geeft.’

Bauw ziet voor haar maar één mogelijke valkuil: ‘Het ongeduld dat kan ontstaan als vernieuwing te lang duurt. Binnen de rechtspraak kan dit al snel uitdraaien op een processie van Echternach. De kunst is om voor de troepen uit te lopen, maar niet te ver.’ Advocaat Ten Haaft zegt erover: ‘Dineke is voldoende behoedzaam en is flexibel genoeg om te buigen.’

Drie keer Dineke de Groot bij de Hoge Raad en daarbuiten

Hoge Raad

De Hoge Raad is sinds 1838 de hoogste rechter in Nederland op het vlak van civiel recht, strafrecht en belastingrecht. Hij is dat ook voor de overzeese gebiedsdelen. De Hoge Raad is de zogeheten cassatierechter, wat inhoudt dat de raad beoordeelt of de rechters het recht goed hebben uitgelegd en toegepast. Zo draagt de Hoge Raad bij aan de ontwikkeling van het recht, de rechtsbescherming en de rechtseenheid.

President

Uit de profielschets voor de nieuwe president: ‘Hij/zij representeert de Hoge Raad en is bovendien een boegbeeld van de rechtspraak in het algemeen. Hij/zij is, meestal samen met de procureur-generaal, overlegpartner voor onder meer het parlement, de minister van Justitie en Veiligheid, de Raad voor de rechtspraak, de gerechten en de Raad van State.’

Nevenfuncties

Beschermheer Stichting Kuyl’s Fundatie

Co-Chairman The Hague Judicial Club

Lid Maatschappelijke Adviesraad Instituties bij de Universiteit Utrecht

Lid Raad van Advies bij Netherlands Institute for Law and Governance

Lid Raad van Advies bij de Carnegie-Stichting

Member Network of the Presidents of the Supreme Judicial Courts of the European Union

Voorzitter van het Comité van Aanbeveling Stichting Prinsjesfestival

Redacteur bij uitgeverij Kluwer voor serie over burgerlijke rechtsvordering

Lid Staatscommissie voor het internationaal privaatrecht

Bijzonder hoogleraar Rechtspraak en conflictoplossing aan de VU

Bestuurslid van de Nederlandse Vereniging voor Procesrecht

Docent bij studiecentrum SSR in Zutphen

Onlangs gaf ze twee bezoldigde nevenfuncties op:

Het voorzitterschap van de klachtencommissie van de vereniging voor Medisch Specialistische Rapportage

En het lidmaatschap van de Commissie van Beroep van de Nederlandse Vereniging voor Medisch Specialistische Rapportage.

Meer over