InterviewDenis Mukwege

‘Als een oorlog lang duurt, zoals in Congo, gebeuren er dingen die nergens anders zijn gebeurd’

Dennis Mukwege Beeld Stephan Vanfleteren
Dennis MukwegeBeeld Stephan Vanfleteren

De Congolese gynaecoloog en Nobelprijswinnaar Denis Mukwege en zijn team hebben 70 duizend verkrachte vrouwen behandeld, een fractie van de vele honderdduizenden die het door oorlog verscheurde Congo volgens schattingen telt. Hij schreef een boek over zijn ervaringen: De kracht van vrouwen.

Greta Riemersma

De Congolese gynaecoloog Denis Mukwege (66) weet nog wanneer hij besloot minder arts en meer activist te worden. Op een dag in 2011 kwam in zijn Panzi Ziekenhuis in Bukavu, in het oosten van de Democratische Republiek Congo, een vrouw die elf jaar eerder in het ziekenhuis had gelegen. Destijds had een verkrachting haar onderlijf vernield en een kind in haar buik achtergelaten. Fysiek viel ze te herstellen, maar mentaal was het lastiger: ze wilde niets van haar kind weten. Na de geboorte noemde ze haar dochter Wakubenga, zij die wordt geminacht.

De psychologen van het Panzi Ziekenhuis overtuigden de vrouw ervan dat ook de baby slachtoffer was. En nu stond de vrouw opnieuw voor hem, vergezeld van de intussen 11-jarige Wakubenga. Het meisje dat was geboren uit een verkrachting, was zelf verkracht en zwanger geworden. Mukwege was woest. Hij besefte dat hij zich luider moest uitspreken over de verschrikkingen in Congo, waar seksueel geweld al 25 jaar wordt ingezet als oorlogswapen.

Mukwege was vorige week in Amsterdam voor de presentatie van de Nederlandse versie van zijn boek De kracht van vrouwen, waarin hij terugblikt op ervaringen met vrouwen die hem hebben gemaakt tot wie hij is, zoals Wakubenga. De inhoud is een stomp in de maag, die hij tijdens een interview in het Ambassade Hotel kernachtig samenvat: in het Panzi Ziekenhuis hebben hij en zijn team 70 duizend verkrachte vrouwen behandeld – een fractie van de vele honderdduizenden die Congo volgens schattingen telt.

Het ‘verkrachtingsvirus’ (zijn term) is onderdeel van een strijd die draait om felbegeerde delfstoffen in de Congolese bodem, zoals goud, koper, diamanten, kobalt en coltan – de laatste twee zijn onmisbaar in elektronica. Aan de exploitatie ervan verdient een ondoorzichtige kluwen van politici, hoge militairen en zakenmensen grof geld. Het zijn machtige elites uit Congo en buurlanden Rwanda en Oeganda, die extreem gewelddadige rebellenlegers financieren met maar één doel: de bodemschatten in handen krijgen. Vooral het grondstofrijke Oost-Congo, waar Mukwege werkt, heeft het zwaar te verduren.

Al jaren zoekt Mukwege wereldwijd aandacht voor deze horror. Hij sprak wereldleiders toe bij het Europees Parlement, de Verenigde Naties en de G7. Hij won meerdere mensenrechtenprijzen, waarvan de Nobelprijs voor de Vrede (samen met Yezidi-activiste Nadia Murad) in 2018 de grootste was. Steeds vaker hekelde hij ook massaverkrachtingen in andere landen, denk aan wat Bosnische vrouwen en Yezidi’s overkwam. Hij bleef als arts werkzaam in het Panzi Ziekenhuis, daarnaast groeide hij uit tot dé deskundige op het gebied van seksueel geweld die dat met wortel en tak wil uitroeien.

Toen Mukwege het Panzi Ziekenhuis in 1999 oprichtte, was het bedoeld als algemeen medisch centrum, maar de allereerste patiënt was meteen al een vrouw die na een groepsverkrachting met een geweer in haar vagina was geschoten. Daarna volgden vrouwen die maandenlang aan een boom waren vastgebonden om groepsverkrachtingen te ondergaan, andere kregen scherpe voorwerpen of brandend plastic in hun vagina.

Mukwege, kalmpjes vanachter een glas muntthee: ‘Het jongste slachtoffer dat ik heb behandeld was een baby van zes maanden, de oudste vrouw was de 80 gepasseerd.’

En die waren allebei verkracht?

‘Ja, hieruit blijkt wel dat massaverkrachting voor de meeste daders geen kwestie van seksualiteit is, het is een wapen. Vrouwen zijn de basis van een samenleving, zij krijgen kinderen en verzorgen ze meestal. Wat er in Congo bij komt: als bekend wordt dat ze verkracht zijn, verliezen ze hun waarde. Ze worden vaak verlaten door hun mannen en verstoten door hun gemeenschap. Vernietig je vrouwen, dan vernietig je onze maatschappij.’

Is dat wat de rijke elites willen: Congo in chaos storten, zodat zij gemakkelijk de grondstofrijke bodem kunnen exploiteren?

‘Massaverkrachting is bedoeld om het maatschappelijk weefsel kapot te maken. De samenleving wordt verzwakt, zodat je mensen kunt gebruiken zoals je wilt, zodat ze zich gemakkelijk laten verjagen uit de mijnstreken of bijna voor niets gaan werken in de mijnen.’

Kun je zeggen dat het weefsel van de Congolese samenleving al kapot is?

‘In Oost-Congo wel. Als priesters of nonnen worden verkracht te midden van hun parochieleden... Als vaders worden verkracht terwijl hun vrouw en kinderen moeten toekijken... Want dat gebeurt ook. In ons ziekenhuis bestaat 1 à 2 procent van de verkrachte patiënten uit mannen. Vrouwen kunnen met onze hulp vaak nog wel hun kracht hervinden, maar bij mannen is de schade meestal voor altijd. Ze worden impotent, verlaten hun gezin en de meesten plegen zelfmoord.’

In uw boek staat dat u blij was met elke prijs die u kreeg, maar achteraf toch teleurgesteld raakte. De situatie in Congo veranderde er niet door, die werd alleen maar erger. Is dat u ook zo vergaan na de Nobelprijs voor de Vrede in 2018?

Zachte zucht. ‘We vechten nog steeds en op sommige plaatsen is de situatie inderdaad erger geworden.’

Doelt u op Kipupu in Oost-Congo, waar afgelopen jaar een massaslachting was?

‘Ja, honderden mensen zijn daar gedood. In Beni en Ituri, allebei ook in Oost-Congo, zijn mensen onthoofd en de hoofden zijn op straat gegooid, zodat iedereen kon zien hoe wreed de aanvallers waren. Er zijn commandanten die vrouwen levend begraven.’

Lévend begraven?

‘Ja, ja. Dat gebeurt alleen in Congo. Het zijn commandanten uit het Congolese leger die dit doen. Iedereen weet dat! Er heerst totale straffeloosheid.’

Het lijkt erop dat Congo degenereert. Is dit wat er gebeurt als in een land totale straffeloosheid heerst?

‘Absoluut. Ik laat in mijn boek zien hoe geshockeerd ik vaak ben geweest. Ik probeerde te begrijpen: wat gebeurt hier? Tijdens een oorlog bestaan geen wetten, geen geloof, geen waarden, waardoor mensen het idee krijgen dat ze alles kunnen doen. En als een oorlog lang duurt, zoals in Congo, gebeuren er dingen die nergens anders zijn gebeurd. De Tweede Wereldoorlog duurde vijf jaar, de oorlog in Bosnië vier jaar, de genocide in Rwanda vier maanden. In Congo gaat het al 25 jaar zo door. Als de rechtsstaat ophoudt te bestaan, als de bevolking geen enkele bescherming meer krijgt, als er geen rolmodellen meer zijn om te volgen, kan een land in een onbeschrijfelijke situatie terechtkomen.’

Dennis Mukwege in Amsterdam. Beeld Stephan Vanfleteren
Dennis Mukwege in Amsterdam.Beeld Stephan Vanfleteren

Ik las dat u vaak de vraag krijgt: wat is er aan de hand met die Congolese mannen?

‘Ja, maar wat die mannen doen, kan overal voorkomen. Het is ook tijdens de Tweede Wereldoorlog gebeurd, de Japanners hadden seksslavinnen, de Russische bevrijders vergrepen zich aan Duitse vrouwen. Alleen duurt de oorlog in Congo langer, waardoor de daders steeds verder afglijden.’

Toch denk ik dat veel mensen zich afvragen: hoe kunnen ze dit doen? Is er nergens een stemmetje in hun hoofd dat zegt: dit is niet goed?

‘Als volwassen mannen niet in staat zijn om te verkrachten, gebruiken ze kinderen om het te doen. Dat is het punt. Kindsoldaten zijn gebrainwasht, ze doen alles wat hun commandant vraagt. Ik heb eens bezoek gekregen van een man die vrouwen had verkracht, hij was als kind gerekruteerd door een rebellenmilitie en als inwijding had hij zijn moeder moeten verminken. Als je niet eens je eigen moeder kunt respecteren, wie dan wel?’

Deze man vertelde toch dat hij met vrouwen omging zoals met kippen en geiten? Bij die dieren dacht hij ook niet na over hoe hij ze behandelde.

‘Dat toont wel aan dat hij zijn menselijkheid had verloren.’

Hoe is het gesteld met uw mensbeeld? Kunt u nog een beetje positief zijn?

‘Zeker, maar alles hangt af van wat we onze kinderen meegeven. Als we onze zoons op een voetstuk plaatsen, zoals onder andere in Congo gebeurt, maken we koningen van ze en zullen ze vrouwen niet als gelijken behandelen. Daarmee maken ze vrouwen kapot, maar ook zichzelf. Ze weten niet wat hun rechten en plichten zijn, ze zullen geen gerechtigheid nastreven. Ze zullen alleen bezig zijn om sterk en masculien te zijn, om niet te falen. Als we mannen beter opvoeden, als we ze leren empathisch te zijn, om medelijden te hebben en te huilen, zal gerechtigheid het gevolg zijn.’

Het is aan zijn eigen opvoeding te danken dat hij dit zo kan zien. Van zijn moeder moest hij meehelpen in de huishouding en zijn vader, een dominee, sloeg hem niet. Er werd van hem geen koning en geen macho gemaakt. Het hielp hem te ontdekken hoe scheef de verhoudingen in Congo zijn. Veel vrouwen doen alles alleen, de huishouding en de bewerking van het land, terwijl veel mannen de dagen doorkomen met rondhangen of kaarten. Congolese vrouwen zijn tweederangsburgers, wat een extra voedingsbodem is voor alle verkrachtingen in het land, die nu zelfs onder gewone burgers toenemen.

Toen hij in 1983 begon met zijn eerste baan in een ziekenhuis in Lemera, zestig kilometer onder Bukavu, zag hij dat in wijde omtrek voor zwangere vrouwen geen medische zorg bestond – met alle gevolgen van dien. Nog steeds overlijden in Congo 850 vrouwen op 100 duizend geboorten, tegenover 3 tot 8 in de westerse wereld. Mukwege wilde kinderarts worden, maar besloot dat hij gynaecoloog werd.

In 1996 merkte hij voor het eerst dat zijn werk als controversieel werd beschouwd. In dat jaar verplaatste het Rwandese conflict tussen Hutu’s en Tutsi’s zich naar Congo en vielen Tutsi-rebellen het ziekenhuis in Lemera aan. Ze vermoordden dertig patiënten en drie verpleegkundigen. Mukwege was niet ter plaatse en kreeg informatie dat het te gevaarlijk was om terug te keren. In de kofferbak van een auto wist hij het vliegtuig naar Kenia te bereiken, waar hij drie jaar met zijn vrouw Madeleine en hun kinderen bleef. Toen wilde hij weer aan het werk in zijn eigen land, ook al duurde de oorlog voort. In Bukavu, in de verarmde buitenwijk Panzi, begon hij zijn ziekenhuis in twee vervallen panden en wat tenten.

Het groeide uit tot een complex met duizend bedden en vijfhonderd medewerkers. Het werd ook de woonplaats van Mukwege en zijn gezin, want al jaren krijgt hij een stroom van bedreigingen. De afzenders zijn anoniem, maar hebben vermoedelijk banden met de machtige grondstoffenhandelaren die Mukweges openheid van zaken niet verdragen. Daarom woont hij bij het Panzi Ziekenhuis, dat 24 uur per dag wordt bewaakt door een tiental bewapende soldaten van de VN-missie in Congo. Bijna nooit verlaat hij het terrein en als hij het doet, dan onder VN-escorte.

Ondanks alle tegenwerking richtte hij de Panzi Foundation op, met als doel de verkrachtingsslachtoffers meer te bieden dan alleen fysiek herstel. In een opvangcentrum vijfhonderd meter van het ziekenhuis kunnen ze terecht voor psychologische, sociaal-economische en juridische hulp. Hetzelfde concept, met een kliniek en een centrum voor nazorg, is sinds kort uitgerold in hoofdstad Kinshasa. Wie uiteindelijk naar huis gaat, kan zich aansluiten bij een lotgenotenclub, met praatgroepen en voorlichtingssessies. Het doel is dat verkrachte vrouwen stoppen met zich minderwaardig voelen en in hun eigen gemeenschappen openlijk vertellen wat hun is overkomen. Het taboe moet eraf.

U probeert op nog een manier verandering te bewerkstelligen: u doet veelvuldig een moreel appèl op de rest van de wereld. Tijdens uw toespraak bij de Nobelprijsuitreiking zei u: wie zich blind houdt voor de tragedie achter een elektrische auto, smartphone of gouden sieraad is medeplichtig aan wat er in Congo gebeurt.

‘Precies. Ik vind dat jullie in Europa van de oorlog in Congo profiteren. Het is een economische oorlog, met als enige doel om zo goedkoop mogelijk aan delfstoffen te komen. Dat is onacceptabel. Als je je smartphone zo goedkoop mogelijk wilt hebben, weet je dat je spullen zijn gemaakt dankzij mensen die in de mijnen behandeld worden als slaven, die gemarteld en verkracht worden.’

Nou, de meeste smartphones zijn duur, maar het zou kunnen dat de elektronicabedrijven hun grondstoffen goedkoop krijgen zodat ze enorme winsten maken.

‘Dus moeten jullie ervoor zorgen dat er een wereldwijde beweging op gang komt die dit niet langer accepteert. Jullie moeten zeggen: we willen geen apparatuur waar bloed aan zit. Aan coltan zit bloed. Aan kobalt zit bloed. Congo produceert 70 procent van deze mineralen in de wereld. Je kunt niet over elektronica praten zonder het over Congo te hebben. Mijn appèl aan jullie is: ga naast de Congolezen staan.’

Legt u die verantwoordelijkheid ook bij individuele burgers?

‘Ja.’

Wat houdt dat in? Stoppen met smartphones en computers kopen?

‘Nee hoor, dat is tegenwoordig een onmogelijke vraag, we kunnen niet zonder.’

Heeft u zelf een smartphone?

‘Ja, ik heb er eentje die van eerlijk gewonnen materiaal is gemaakt, een Fairphone. Die kun je ook in Europa krijgen.’ Hij doet zijn horloge af en laat het zien: aan de zijkant zit een wieltje om het klokje mechanisch op te winden. ‘Maar laat ik je dit vertellen: ik gebruik wél computers. Wat we moeten doen, is bedrijven vragen om conflictvrije mineralen te gebruiken en te zorgen dat de exploitatie ervan transparant wordt. Het is jullie ook gelukt met diamanten en met goedkope kleding uit Azië, er komt steeds meer aandacht voor de omstandigheden waarin die worden geproduceerd. Waarom doen jullie niet hetzelfde met Congo?’

Dennis Mukwege Beeld Stephan Vanfleteren
Dennis MukwegeBeeld Stephan Vanfleteren

De Nederlandse regering heeft een protocol getekend voor schoon coltan, goud en meer mineralen. Helpt dat niet?

‘Dit is een EU-protocol, maar het is een dode letter. Gisteren heb ik daarover een gesprek gehad met iemand van jullie ministerie van Buitenlandse Zaken en dat heb ik ook gezegd. De mineralen worden uit Congo naar Rwanda gesmokkeld en vandaar gaan ze naar het Midden-Oosten, waar ze witgewassen worden, Zo komen ze terecht in Europa en de rest van de wereld. Er zit gewoon een maffia achter.’

U hamert er altijd op dat de straffeloosheid in Congo moet eindigen, dat is volgens u de enige oplossing. U pleit ervoor dat de daders voor het Internationaal Strafhof in Den Haag verschijnen. Waarom daar?

‘Waarom hebben we anders internationaal recht? Er is in Congo sprake van misdaden tegen de menselijkheid en oorlogsmisdaden, er zijn zes miljoen doden. Dat is het terrein van het Internationaal Strafhof.’

Is het niet in eerste instantie de verantwoordelijkheid van de Congolese regering om de rechtsstaat te herstellen en de daders te vervolgen?

‘Stel er worden duizenden Nederlanders afgeslacht, verkracht of levend begraven. Is dat alleen een Nederlands probleem? Nee, dat is een kwestie die de hele mensheid aangaat en dus moet het Internationaal Strafhof iets doen. Wij met zijn allen, ook jullie Nederlanders, spenderen enorm veel geld aan het Internationaal Strafhof en internationale vredesmissies, maar het helpt de mensen in Congo niet. Er moet concrete actie komen.’

U bent ook kritisch over het effect van de VN-missie in Congo, die met 1,6 miljard euro per jaar en 16 duizend medewerkers de grootste uit de geschiedenis is. Wat schort eraan?

‘Stel dat iemand inbreekt in je huis door de ramen in te slaan en je repareert alleen de ramen, maar doet niets om de inbreker op te pakken. Na een week is er weer een inbraak, bij jou of bij de buren. Wat heeft dit voor nut? In mijn boek schreef ik over het Mapping Report, een VN-rapport uit 2009 waarin alle namen van slachtoffers staan, de plaats waar hun iets is aangedaan en de datum. Maar de namen van de daders zijn erin verborgen, die staan in een bijlage. Dat is een manier om tegen de daders te zeggen: jullie kunnen je gang gaan.’

Misschien moet de conclusie wel zijn dat het niemand iets kan schelen wat er in Congo gebeurt.

‘Dat is duidelijk. Goedkope grondstoffen zijn belangrijker en dat is afschuwelijk om te beseffen.’

Vorig jaar stopte uw beveiliging door de VN een aantal maanden. Waarom was dat?

‘Er zit politiek achter. Er zijn mensen die mij het zwijgen willen opleggen en die oefenen druk uit op de VN. Ze vragen: waarom beschermen jullie een burger in zijn eigen land?’

De beveiliging is hersteld, anders had u beter uit Congo kunnen vertrekken, toch?

‘Ja, het was ontzettend gevaarlijk en ik was al bezig het land te verlaten. Ik kreeg enorm, enorm veel bedreigingen. Zelfs mensen in mijn omgeving kregen dreigementen. Emigreren is de laatste oplossing, maar gelukkig heb ik weer bescherming.’

Mukwege weet waarover hij praat: niet alleen in 1996, ook in 2012 vluchtte hij het land uit. Hij woonde destijds nog niet bij het Panzi Ziekenhuis, waardoor vijf bewapende mannen zijn huis in Bukavu konden binnendringen. Ze doodden uiteindelijk niet hem, maar Joseph, iemand van het huispersoneel die zich min of meer voor hem wierp. ‘Papa! Ze gaan je vermoorden!’, riep hij – en toen werd hij doorzeefd. Vraag Mukwege waar hij spijt van heeft en hij antwoordt: ‘Joseph.’ De moord was niet zijn schuld, maar toch.

Mukwege ging met zijn gezin naar Zweden en vandaar naar de VS, waar hij een nieuw bestaan wilde opbouwen. Na een week of drie gebeurde er iets onverwachts: vrouwen die hij had behandeld in het Panzi Ziekenhuis wilden hem terug hebben in Congo. Ze zeiden dat ze hem hoogstpersoonlijk zouden bewaken. Ze verkochten voedsel om te sparen voor zijn retourticket. Mukwege liet zich vermurwen en toen hij begin 2013 met zijn familie terugkeerde op het vliegveld bij Bukavu, stonden de vrouwen hem gillend en joelend op te wachten. Voor hen en al die andere verkrachtingsslachtoffers gaat hij door.

Alles wat u zegt over de misstanden in Congo kan gevaarlijk zijn. Bent u weleens bang?

‘Ja, maar weet je?’ Mukwege heeft het hele gesprek rustig gepraat, maar slaat nu bij elk woord met zijn hand op tafel. ‘Er móét iets gebeuren, de problemen in mijn land móéten worden opgelost. Als niemand erover praat, blijft alles hetzelfde. Het is voor mij een morele plicht om mijn mond open te doen.’

Meer over