in beeld

Is dit allemaal echt gebeurd, vraagt de coronafotograaf zich nu af

Fotograaf Henk Wildschut kon met zijn camera die hele pandemie van zich af houden. Pas nu, nu zijn documentairereeks over het eerste coronajaar af is, dringt het tot hem door dat we er nog lang niet vanaf zijn.

Hoe fotografeer je een pandemie? In ieder geval niet alleen door mensen met mondkapjes of lege straten vast te leggen, vond Henk Wildschut: die beelden hebben we al zo vaak gezien. Toen het Rijksmuseum hem in mei 2020 vroeg om de impact van covid-19 een jaar lang in beeld te brengen voor Document Nederland, wilde hij wegblijven van de waan van de dag. In zijn nieuwe serie en boek Afstand zul je dus geen portretten van Rutte of De Jonge tegenkomen, en Jaap van Dissel staat er wel in, maar alleen met zijn achterhoofd. Wel in de serie: de regiewagen van het bedrijf United waarin de geluidsman live voetbalgeluiden onder Feyenoord - Sparta monteert. Terwijl de spelers in een leeg stadion zonder publiek hun gang gaan, switcht hij soepel tussen zijn tabjes ‘LALALA zingen met trommel’, ‘Kans 3 OEH + applaus’ en ‘OLEE OLEE zingen met drums’.

Wildschut (54) documenteerde jarenlang de jungle van Calais en andere vluchtelingenkampen, waarvoor hij in 2011 de Dutch Doc Award won. Hij onderzocht daarna de realiteit achter ons dagelijks eten (ook in opdracht van het Rijksmuseum) en fotografeerde de effecten van de moderne voedselketen met z’n schaalvergroting en roestvrijstalen fabrieken. ‘Toen ik vorig jaar deze opdracht kreeg, was dat natuurlijk fantastisch, maar ik vroeg me ook af: hoe dan? Ik reageer in mijn werk vaak op bestaande ideeën die ik onder de loep neem, waarna er uiteindelijk een genuanceerd beeld van gepolariseerde onderwerpen ontstaat, maar corona, daar zaten we nog zó middenin. Uiteindelijk ben ik op zoek gegaan naar de achterkant van verhalen.’

Proefapen

Het registratiesysteem voor de testen en vaccinaties, wie maakt dat eigenlijk? Het bleek een man in het dorp Huis ter Heide die vanachter het simpele bureautje in zijn huiskamer tweehonderd collega’s aanstuurt, terwijl de kussens (met opschrift) netjes opgeschud op de bank liggen. Hebben de proefapen van het Biomedical Primate Research Centre, op wie de vaccinaties worden getest, ook namen? Jazeker, Chips en Dip, onder andere. En het kantoor van het fameuze Outbreak Management Team, de spil van de complete coronabestrijding, hoe ziet dat er van binnen uit? ‘Gewoon een kamertje, bijna lullig, waar mensen rond een flatscreen zitten en via Zoom vergaderen met andere mensen. Ik heb het recht voor z’n raap gefotografeerd, omdat ik het wilde demythologiseren: hier is niets heroïsch of complotachtigs aan, dit zijn gewoon mensen die hun werk zo goed mogelijk doen.’

De beelden in Afstand zijn niet chronologisch geordend: juist door elkaar gehusseld geven ze een beter beeld van deze tijd, vonden Wildschut en zijn vormgever Robin Uleman. ‘Een foto van de zaal van de persconferentie van oktober na afloop krijgt meer betekenis naast een foto van een lege kerk tijdens een online dienst op Kerstavond.’

Een paar keer fotografeerde Wildschut tijdens demonstraties. ‘Heel onplezierig. Mensen dachten dat ik van de NOS was, het werd intimiderend. Maar ik denk ook: dit waren geen anti-coronademonstraties, het waren demonstraties uit onvrede, de reactie op een repressieve overheid die geen rekening houdt met angst en verlies van vrijheid.’

Betonblokken

De avondklok, nog zoiets: hoe fotografeer je die? Lopend door de stille straten (hij had een ontheffing) bleef Wildschut maar twijfelen: toch een beetje belegen, deze beelden. Totdat hij door de dichtgespijkerde P.C. Hooftstraat liep. ‘Shocking. Ik werd zó kwaad van wat ik zag. Rijke ondernemers die zich kunnen permitteren om zeecontainers en betonblokken voor hun winkels te plaatsen, terwijl een Primera verderop wél overvallen wordt. En wat het ergste was: de dag erna vroegen ze kunstenaars om die containers en blokken te versieren. Het bewijst maar weer: als je geld hebt, kun je alles regelen. En precies door die tweedeling stonden er mensen te rellen op het Museumplein.’

Als je een jaar lang zo dicht op het virus zit, ben je dan niet bang zelf besmet te raken, ook al heet je serie dan Afstand? ‘Tijdens de tweede golf ging ik naar de intensive care van het Elisabeth-TweeSteden Ziekenhuis in Tilburg, waar helemaal in het begin de eerste coronapatiënt werd opgenomen. Ik wist: achter elke deur ligt hier iemand te vechten voor zijn leven, maar tegelijkertijd heerste er, op de gang waar ik stond, totale rust. Indrukwekkend, maar ik was niet banger dan anders. Al heb ik toen ik terugkwam in de auto alles wel extra goed schoongemaakt.’

De uitgestorven P3 op Schiphol die Wildschut fotografeerde, de onwaarschijnlijk lege Action met plastic zeil over de schappen, een stille sinterklaasintocht met één kind en de burgemeester, het voelt inmiddels alweer onwerkelijk. ‘Als jongen kon ik dingen al moeilijk loslaten, ik fotografeerde het uitzicht vanuit mijn tent op de camping om me voor eeuwig die vakantie te herinneren, en zo werkt het nog steeds. Nu mijn serie af is en het boek klaar, kijk ik naar de beelden en denk: hè, is dit echt gebeurd? Ja dus. Dit is het bewijs.’ Tegelijkertijd is de pandemie zelf nog lang niet voorbij. ‘Maar ik ben er zó klaar mee. Ik zou zo graag weer zorgeloos plannen kunnen maken. Wie niet, natuurlijk, maar misschien heb ik dat gevoel door deze serie lang op afstand kunnen houden. Als een buitenstaander heb ik onderzocht en geregistreerd, pas nu het af is en ik weer deel van het geheel ben, realiseer ik me eindelijk hoe lang dit nog kan gaan duren. Welkom terug op aarde.’

Document Nederland is een jaarlijkse tentoonstelling die het Rijks sinds 1975 voert. Afstand van Henk Wildschut is t/m 16 januari 2022 te zien in het Rijksmuseum in Amsterdam.

Meer over