'Ze vragen door tot ze een ons wegen, vreselijk'

Toezichthouders zijn overal en ze dijen uit. In korte tijd is een sector uit de grond gestampt waar geen ontkomen aan is....

Van onze verslaggevers Douwe Douwes en  Xander van Uffelen

Ongeveer veertienhonderd notarissen hebben sinds 1 oktober 1999 te makenmet het Bureau Financieel Toezicht (BFT). De toezichthouder werd opgerichtom de boekhouding van notarissen te controleren, maar kreeg er allengs meertaken bij. Sinds 2001 moeten ook gerechtsdeurwaarders bij het BFT met debillen bloot en sinds vorig jaar speurt de notariswaakhond ook naarterreurgeld en witwassers. In 2006 staat de invoering van sancties op deagenda.

Vanwege het uitdijende takenpakket betrok het Bureau Financieel Toezichtvorig jaar een nieuw kantoorpand, traden twaalf nieuwe accountants enjuristen in dienst en is de begroting in vijf jaar tijd met 318 procentgegroeid naar 5,1 miljoen euro. Om het allemaal bestuurbaar te houden, werdop 1 november 2004 een algemeen directeur aangesteld.

Een ander voorbeeld is het CTG. Sinds jaar en dag buigt het CollegeTarieven Gezondheidszorg zich over de begrotingen van ziekenhuizen enzorginstellingen. Door de introductie van concurrentie in de zorg moest ereen toezichthouder in het leven worden geroepen. Vandaar dat het CTG per1 januari 2006 wordt omgevormd tot de Nederlandse Zorgautoriteit (NZa).Ze komt onder leiding te staan van de VVD-coryfee Frank de Grave. Debegroting van het CTG groeide van 2000 tot 2004 met 68 procent. In datlaatste jaar beliepen de kosten 14 miljoen euro; voor 2005 is een begrotingvan 23 miljoen euro voorzien.

Toezichthouders zijn overal en ze dijen uit. In enkele jaren tijd is eensector uit de grond gestampt waaraan geen ontkomen is. Advocatenkantorenhebben speciale afdelingen opgetuigd om bedrijven te adviseren overmarkttoezicht. Opleidingen en cursussen voor toezichthouders schieten alspaddestoelen uit de grond. En dan is er de Vide, een beroepsvereniging voortoezichthouders, inspecteurs, handhavers en 'evaluatoren'.

'Pas sprak ik op een bijeenkomst bij de Vide. Je schrikt behoorlijk alsje ziet hoeveel mensen daarop afkomen', zegt Robin Linschoten. Deoud-staatssecretaris van Sociale Zaken is nu voorzitter van Actal, eencollege dat de regering adviseert over de manier waarop de lasten vanregulering omlaag zijn te brengen. Het kabinet wil de administratievelasten voor het bedrijfsleven (ruim achttien miljard euro) in 2007 met eenkwart teruggebracht hebben. 'Maar de nieuwe markttoezichthouders helpenniet om die doelstelling te bereiken', aldus Linschoten.

Een uitputtend overzicht over de kosten en het aantal toezichthoudersis in Nederland is niet voorhanden. Op verzoek van het PvdA-Kamerlid FrankHeemskerk heeft het ministerie van Economische Zaken vorig jaar een drietallijvige rapporten laten opstellen (van 320 pagina's), maar een deugdelijkeindicatie van de kosten ontbreekt. De Stichting Economisch Onderzoekconstateerde eerder dit jaar dat er ongeveer tweehonderd zelfstandigebestuursorganen zijn met een wettelijke taak. Op basis van die lijst heeftde Volkskrant 25 organisaties geselecteerd die specifiek toezien opbedrijven en overheden. Hiervan houden er vijf zich specifiek bezig mettoezicht op een nieuwe vrije markt (zie kader).

De kosten van die 25 toezichthouders bedragen per jaar ruim een miljardeuro, 1.007.210.000 euro om precies te zijn. De vijf markttoezichthoudersnemen samen 137 miljoen euro voor hun rekening. Vooral van dieorganisaties lopen de kosten snel op; in de afgelopen vijf jaar met 162procent.

De werkgeversorganisaties VNO-NCW en MKB Nederland is de groei van hetaantal en de omvang van nieuwe toezichthouders een doorn in het oog. 'Hetis zelfrijzend bakmeel', zegt Peter Bongaerts, secretaris economische Zakenvan VNO-NCW. 'Bij elke nieuwe taak, neemt het aantal medewerkers haastlogaritmisch toe', zegt Marcel Braakman, hoofd verenigingszaken van MKBNederland.

De werkgeversorganisaties zijn vooral geïrriteerd omdat hetbedrijfsleven bij de Autoriteit Financiële Markten, de telecomwaakhondOpta en de energietoezichthouder DTe het grootste deel van de kosten moetopbrengen. Opta is een dure club, zegt Rob van Esch van de kabelverenigingVecai. 'De bijdrage van de bedrijven aan Opta is tussen 2001 en 2005 met240 procent gestegen.'

Door de toezichthouders raken bedrijven verstrikt in een woud van regelsen vragenlijsten. 'Sommige van onze leden moesten zeventienhonderd vragenvan Opta beantwoorden, voor een marktanalyse die al achterhaald is als dienaar buiten komt', zei Van Esch donderdag tijdens een Kamerdebat over detoezichthouder.

De toezichthouders wordt geregeld traagheid verweten. De AutoriteitFinanciële Markten grijpt pas in als de overtreding al lang en breed isbegonnen, aldus advocaat Hendrik Jan Bos onlangs. 'De AFM noemt zich graagpolitie-agent maar is eerder een patholoog-anatoom'.

Het telecombedrijf KPN toonde zich donderdag ontevreden over hetwerktempo van Opta. 'Het kost ons soms een jaar om een nieuwe dienst in demarkt te zetten, alleen vanwege discussies met Opta over dekostentoerekening', zei jurist Jilles van den Beukel van KPN.

Al die vragenlijsten, discussies, gesprekken met advocaten en adviseurskosten handenvol geld. 'Dat kan een stuk goedkoper', aldus Fries Heinis vanVNO-NCW. Hij verwijst daarbij naar een overheidsproef waarbijinspectiediensten niet apart, maar gezamenlijk bij bedrijven langsgingen.Door deze samenwerking daalden de kosten met 10 tot 25 procent en in eenenkel geval met 50 procent. VNO-NCW is er voorstander van diversetoezichthouders en inspecties te laten fuseren. Hiermee kunnen ook degeregeld voorkomende ruzies tussen toezichthouders onderling een haltworden toegeroepen.

'Er moet intelligenter worden geïnspecteerd', zegt Linschoten.'Toezichthouders vragen door totdat ze een ons wegen, het is vreselijk.'

Het moet kortom beter, sneller en goedkoper. Voor afschaffing vantoezichthouders zijn zelfs de grootste critici niet te porren. In eensamenleving waarbij na iedere misstap of affaire de overheid terverantwoording wordt geroepen, zijn toezichthouders niet meer weg tedenken. Deze week nog pleitte een commissie voor extra toezicht op hetnotariaat. Wederom extra werk aan de winkel dus voor de notarisautoriteit,het Bureau Financieel Toezicht.

'Elke keer als er een probleem aan het licht komt, wordt gepleit voorextra toezicht', zegt hoogleraar Luc Verhey van de Universiteit Maastricht.Of het nu de vuurwerkramp in Enschede betreft of een oplichtingszaak vaneen beleggingsfonds, bijna altijd volgt de roep om meer toezicht. 'In demaatschappij is het wantrouwen gegroeid en daarmee de behoefte aancontrole sterk toegenomen.'

Verhey heeft zich dit voorjaar gebogen over de wetten en regels die deoverheid heeft opgesteld over markttoezichthouders. Hij bekeek daarbijonder meer of de verantwoordelijke minister een toezichthouder nog kanterugfluiten, mocht zo'n autoriteit te veel zijn eigen gang gaan. Bij eenaantal toezichthouders, zoals de NMa en de Opta, zijn voldoendemogelijkheden voor democratische controle, constateerde hij.

Dat er spanning bestaat tussen de onafhankelijkheid van detoezichthouders en de controlerende rol van de overheid bleek deze week uitde ophef rond de kabeltarieven. De toezichthouder Opta besloot dat hetmogelijk moet zijn dat een deel van de modernisering van het kabelnet wordtbetaald door huishoudens die een basispakket voor kabeltelevisie hebben.Dat was zeer tegen de zin van de voltallige Tweede Kamer. Maar ministerBrinkhorst van Economische Zaken, onder wie Opta valt, liet weten dat zo'nbesluit niet door hem kan worden herroepen. Hij kreeg direct een Kamermotieom zijn oren.

Over de macht van de AFM bestaan nog meer twijfels. 'De politiekecontrole op de AFM te is zwak', aldus hoogleraar Verhey eerder deze weekin de Volkskrant. Ook Linschoten van Actal maakt zich druk over deuitdijende macht van de financiële toezichthouder. 'Kijk eens hoe de AFMgroeit, dat wil je niet weten. Docters van Leeuwen (de baas van de AFM,red.) volgt een dominostrategie. Stukje bij beetje trekt hij taken naarzich toe.'

Of de toezichthouders inmiddels te veel geld kosten, is moeilijk tezeggen. 'De NMa kost twee euro per burger', rekent hoogleraar economieEric van Damme van de Universiteit van Tilburg voor . 'Dat lijkt veel, ener is vast ruimte voor verbetering van de efficiëntie. Maar daar staattegenover dat de NMa door bijvoorbeeld het afdwingen van lagere tarievende maatschappij ook geld oplevert.' Volgens de NMa leverden haarinspanningen de afgelopen periode ongeveer driehonderd miljoen euro op.'Bovendien blijkt de Belgische mededingingsautoriteit, die minder budgetontvangt, minder kartels op te rollen dan haar Nederlandse evenknie.'

Maar Linschoten ziet ruimte voor bezuinigingen bij toezichthouders. 'Natuurlijk kan de politiek wat doen als toezichthouders te groot worden.Je kunt het budget halveren, moet je eens kijken hoe goed dat werkt.'

Meer over