Zaadpatenten zijn goede handelswaar

Kan een zadenveredelaar genetische eigenschappen van bijvoorbeeld een paprika patenteren, zoals Syngenta deed? Elf grote bedrijven vinden van wel en zetten een handelsplatform op.

Gerard Reijn
null Beeld Cigdem Yuksel
Beeld Cigdem Yuksel

Elf grote zaadbedrijven gaan een handelsplatform opzetten in een omstreden product: patenten op genetische eigenschappen. Via dit International Licensing Platform (ILP) kunnen kwekers die nieuwe groenterassen willen ontwikkelen licenties kopen op genetische eigenschappen die zijn gepatenteerd door de deelnemers aan dit platform.

Michael Kester, directeur van Syngenta Benelux, maakte dit onlangs bekend. Volgens hem hebben de deelnemende bedrijven 60 procent van de wereldmarkt in groentezaden in handen. Ze zijn alle actief in Nederland, dat een van de belangrijkste producenten is van zaaizaad voor groenten. Het ILP, dat waarschijnlijk in november wordt gelanceerd, staat open voor alle kwekers in de wereld, zowel eigenaren van octrooien als bedrijven die geen octrooien hebben. Eén zaadconcern doet vooralsnog niet mee: Monsanto, de grootste op dit gebied in de wereld.

Syngenta is zelf ook een van de grootste in de wereld van groentezaden. Het bedrijf kwam onlangs in opspraak met een patent (of octrooi, dat is hetzelfde) op een paprika die resistent is tegen witte vlieg (zie kader onderaan). Tegenstanders van het patenteren van genetische eigenschappen nagelden Syngenta aan de paal, met de tekst: 'Is paprika een uitvinding? Nee.'

'Veredelaars hebben geen vrije toegang meer tot het basismateriaal van de plantenveredeling: plantenrassen en wilde planten', schrijft Bionext, de organisatie van de biologische landbouw, op zijn site. Terwijl die gewoon in de natuur voorkomen.

De initiatiefnemers van het ILP willen juist die vrees wegnemen. Zij zien dat het maatschappelijk verzet tegen patentering hand over hand toeneemt. Immers, eigenaren van patenten kunnen er ook voor kiezen helemaal geen licenties af te geven en de gevonden eigenschap voor zichzelf te houden.

Erfelijke eigenschappen

Directeur Ben Tax van Rijk Zwaan, een van de bedrijven die deelnemen aan het ILP, noemt dat een terechte zorg. 'Door het patenteren worden erfelijke eigenschappen moeilijker toegankelijk voor andere kwekers. Er bestaat zelfs de mogelijkheid dat een patenteigenaar helemaal geen licenties afgeeft. Dan is die planteigenschap niet meer bereikbaar voor andere veredelaars. Als we erin slagen het ILP van de grond te krijgen, is dat een grote stap om die problemen te beperken.'

Zo lijkt het ILP een manier om tegenstanders van patenteren (of octrooieren: dat is hetzelfde) de wind uit de zeilen te nemen. Maar er is nog een ander motief voor de deelnemende bedrijven. Volgens Michael Kester van Syngenta zijn licenties een onmisbare inkomstenbron. 'Als we het alleen van onze eigen zaden moesten hebben, zouden we de investering niet terugverdienen.'

De tegenstanders van patentering zijn in het geheel niet overtuigd. Bart Vosselman van de biologische kwekerij De Bolster: 'Als ik zo'n licentie zou nemen, moet ik 5 procent van mijn omzet aan Syngenta betalen. Stel dat ik een ras zou ontwikkelen met drie gepatenteerde eigenschappen. Dan ben ik zo 15 procent van mijn omzet kwijt.'

Hij vindt het ook principieel onjuist dat erfelijke eigenschappen die in de natuur voorkomen, kunnen worden gepatenteerd. Maar Syngenta stelt dat niet de eigenschap zelf is gepatenteerd, maar een techniek om die eigenschap te kunnen vaststellen: de marker. Dat is een soort vlaggetje dat in het genetisch materiaal is te zien, en dat alleen verschijnt als de plant de gewenste eigenschap heeft.

Vosselman: 'Onzin. Die marker is onverbrekelijk verbonden aan die genetische eigenschap zelf. Ze hebben dus wel degelijk een eigenschap die in de natuur voorkomt, gemonopoliseerd.' Volgens René Smulders, bij de Wageningen Universiteit verantwoordelijk voor onderzoek naar plantenveredeling, is het in theorie juist wat Syngenta zegt: de marker is iets anders dan de eigenschap zelf. 'Maar als de marker echt goed is, ligt hij in het dna heel dicht bij de eigenschap zelf. Dan wordt het heel moeilijk voor andere kwekers om de eigenschap te gebruiken zonder de marker er bij te krijgen.'

De brancheorganisatie van veredelaars, Plantum, is ook tegenstander van het gebruik van patenten. In 2009 stemden bijna alle 350 leden tegen patenten, slechts enkele bedrijven waren vóór.

Er lopen juridische procedures tegen het verlenen van het octrooi op de paprika. In Europa is een felle discussie gaande over de vraag of octrooiering van genetische eigenschappen wel de juiste weg is.

Syngenta kwam onlangs in opspraak met een patent op een paprika die resistent is tegen witte vlieg. Beeld anp
Syngenta kwam onlangs in opspraak met een patent op een paprika die resistent is tegen witte vlieg.Beeld anp

Een ontdekking met grote gevolgen

In het jaar 2000 ontdekten werknemers van Syngenta in Zuid-Spanje dat bij een veldje met wilde planten van de paprikafamilie enkele planten resistent bleken tegen witte vlieg (motluizen). Een geheim dat van grote waarde kon zijn als dat in commercieel nuttige planten zou worden ingebracht. Maar waar? Syngenta stak er een paar miljoen euro in en ontwikkelde een techniek waarmee het kon vaststellen of een paprikaplant de eigenschap heeft. In het dna staan op bepaalde plaatsen bakentjes, markers geheten. Elke plant met zulke bakentjes bezit de gewenste eigenschap.

De vraag was vervolgens hoe Syngenta zijn vondst zou beschermen. Dat kon via het kwekersrecht. Met dat recht op zak mogen concurrenten dat ras 25 jaar lang niet verhandelen, vermeerderen, zelfs niet in bezit hebben zonder de (gekochte) toestemming van Syngenta. Maar: voor het kweken van nieuwe rassen mag het ras wel worden gebruikt. Zo zou de resistentie van witte vlieg in nieuwe rassen van andere veredelaars terecht kunnen komen, wat de concurrentiepositie van Syngenta's paprika zou aantasten. Bescherming kon ook met een octrooi (of patent). Dan is niet alleen dat ene ras 20 jaar beschermd, maar ook het gebruik van die gewenste eigenschap in andere rassen. Syngenta koos voor een octrooi. Bezwaren tegen het verleende octrooi lopen nog.

Meer over