interviewwouter bos

Wouter Bos werkt met Invest.NL aan de energietransitie: ‘Veel innovaties komen juist door publiek geld tot stand’

Als ceo van Invest.NL moet Wouter Bos met 1,7 miljard euro aan belastinggeld de energietransitie aanjagen, al dwong de pandemie hem in zijn eerste jaar tijdelijk de koers te verleggen. Intussen volgt de oud-minister en oud-PvdA-leider de formatie op de voet.

Wouter Bos: ‘Nu moet er in de politiek à la minute worden gereageerd. Zonder verdere analyse en duiding. Anders is er al een beeld ge­creëerd dat een eigen leven gaat leiden.’ Beeld Kiki Groot
Wouter Bos: ‘Nu moet er in de politiek à la minute worden gereageerd. Zonder verdere analyse en duiding. Anders is er al een beeld ge­creëerd dat een eigen leven gaat leiden.’Beeld Kiki Groot

Hij zit moederziel alleen in de kantoorruimte van Invest.NL in het Amsterdamse Sloterdijk. Sinds het bedrijf hier naartoe is gekomen, werken zijn mensen bijna allemaal thuis. De voormalig minister en politiek leider van de PvdA is sinds 1 januari vorig jaar ceo van Invest.NL, een instelling die met publiek geld innovatieve bedrijven moet financieren die zich bezighouden met de energietransitie en circulaire economie. Dinsdag publiceert het zijn eerste jaarverslag. Het lijkt een rustige baan, vergeleken met de hectiek in Den Haag.

Kunt u zich voorstellen dat nogal wat politici een burn-out krijgen? Nu is er de coronacrisis, u zat als minister midden in de kredietcrisis.

‘Zeker. Ik weet dat bij ons op Financiën erop gewezen werd dat er tijdens de bankencrisis in Scandinavië nogal wat politici, bankbestuurders en hoge ambtenaren aan onderdoor waren gegaan, tot en met zelfdodingen aan toe. Ook hier, vooral in België rondom Fortis, heb ik heel wat mensen de vernieling in zien gaan. De mentale druk van de verantwoordelijkheid die je draagt is zo enorm groot. Daar was men bij mij thuis ook bezorgd over.’

Is dat anders dan eind vorige eeuw?

‘Ik moet mijn eigen kinderen er nog weleens aan herinneren dat hun vader de eerste politicus was die met sociale media aan de gang ging. Dat was met Hyves. Maar het is niet te vergelijken hoe politici er nu mee moeten omgaan en welke constante druk dat oplevert. Ik was politicus in een tijd dat als er iets gebeurde in de ochtend ’s middags nog kon worden vergaderd over de reactie en die ’s avonds in de hele context werd gepresenteerd, zodat de ochtendkranten een afgewogen verhaal konden maken. Nu moet er à la minute worden gereageerd. Zonder verdere analyse en duiding. Anders is er al een beeld gecreëerd dat een eigen leven gaat leiden. Het is heel moeilijk om je daar niets van aan te trekken.’

Rutte lukt dat aardig.

‘Rutte heeft de bijzondere omstandigheid dat hij geen gezin en geen gezinsverantwoordelijkheid heeft. Die heeft gekozen voor het politieke leven. (lacherig). En dat is nu een beetje de redding van het land.’

Ik neem aan dat u de formatie volgt?

‘Natuurlijk, vanuit mijn huidige functie volg ik nauwlettend wat er uit de formatie komt over de energietransitie en het herstelplan. Vanuit mijn vorige functies ben ik vooral benieuwd wat voor regering het wordt. Ik ben nog altijd lid van de PvdA. Ik vind het heel verstandig dat de PvdA de deur niet te vroeg heeft dichtgegooid en nu met GroenLinks optrekt. Waartoe het leidt zien we wel…’

U bent de laatste twee jaar niet veel in de publiciteit geweest.

‘Bewust. Ik vermijd alle media-uitingen waar ik als ex-politicus of BN’er voor wordt gevraagd. Dat kost moeite. Soms wil ik publiekelijk iets uitschreeuwen over wat ik ervan vind. Maar ik ga de partijleider en minister van Financiën niet voor de voeten lopen. Ik leid nu een bedrijf. En omdat het als beginnend bedrijf nog niets had gepresteerd, heb ik me gedeisd gehouden tot ik wat te melden had.’

Toen Invest.NL tot stand kwam, waren er nogal wat sceptische reacties. Er is al zoveel op dit gebied…

‘Het bijzondere van die observaties was dat dit er nog niet was. In omringende landen wel. In Duitsland heb je KFW, in Frankrijk BPI, in Groot-Brittannië de British Business Bank. Dat zijn loketten waar ook grotere risicodragende financieringen richting het bedrijfsleven kunnen worden gedaan. Nederland is daar heel langzaam in geweest. Dat kwam door de traumatische geschiedenis die Nederland heeft met staatsbemoeienis in de economie, teruggaand tot de RSV-affaire.’

Hoeveel bedrijven hebben jullie kunnen financieren? In het jaarverslag staat dat er 423 aanmeldingen waren.

‘Neem dat met een korrel zout. In de aanloop naar de oprichting is er een enorm stuwmeer ontstaan van bedrijven waarmee gepraat werd. Daar zijn er ruim vierhonderd afgevallen omdat er al wat anders was geregeld, de businesscase niet rond kwam, er een oplossing was in de markt of wij geen vertrouwen hadden in het management. Drie financieringen kregen we mee bij de oprichting van Invest-NL. Zeven hebben we er vorig jaar afgesloten. En zeven zijn daar in de eerste vijf maanden van dit jaar bijgekomen, dus het tempo versnelt.

‘Het gaat in toenemende mate om bedrijven die nieuwe technologieën ontwikkelen voor de energietransitie en circulaire economie, maar waarbij veel onzekerheden zijn of die technologie het redt. Niemand weet hoe die markten zich ontwikkelen of welke keuzes overheden maken. Nederland heeft best verstrekkers van risicokapitaal – venture-capitalists – maar het zijn er niet zoveel en ze zijn relatief klein. Die gaan niet de bouw van een fabriek van tientallen miljoenen financieren. Juist dan worden wij actief: als een start-up een scale-up moet worden.’

Heeft u een concreet voorbeeld van zo’n bedrijf dat op de markt geen financiering kon krijgen?

‘Protix, een innovatief Brabants bedrijf dat een andere productie van dierlijke eiwitten nastreeft. In plaats van de zee leegvissen om dieren op het land te voederen, worden de eiwitten gemaakt in een enorme larvenkwekerij. Dat is goed voor de biodiversiteit en de CO2-reductie. Maar het is een heel nieuwe technologie en je bent niet de enige die het probeert. Direct is er in China iemand die hetzelfde doet en een enorme voorsprong blijkt te hebben. Dat is heel riskant. Vaak doen regionale ontwikkelingsmaatschappijen de eerste aanzet, maar nu het groter wordt komen wij in beeld.’

Na alle ophef van de afgelopen tijd zou je zeggen: steek al het geld in vernieuwing bij Shell en Tata. Dat geeft het snelst resultaat.

‘We doen aan die gesprekken mee, maar we staan niet te trappelen. De bedragen zijn zo enorm ten opzichte van het kapitaal van 1,7 miljard euro dat wij hebben. En daarnaast zou de Europese Commissie het als een vorm van verboden staatssteun kunnen zien.’

Heeft de pandemie tot een koerswijziging geleid?

‘Het heeft ons wel afgeleid. Toen we aftrapten, wilden we start- en scale-ups financieren voor de energietransitie. Maar we konden niet doof of blind blijven voor wat er ineens gebeurde. Uiteindelijk hebben we tot en met mei 2021 een zevental bedrijven met tussen de 2- en 10 miljoen euro aan kapitaal geholpen. Nu richten we ons weer op de energietransitie.’

Hoe is de verhouding van jullie met het Nationaal Groeifonds, beter bekend als het Wopke-Wiebes fonds? Daar zit 10 miljard in, jullie hebben 1,7 miljard.

‘Dat fonds subsidieert. Zij hoeven hun geld niet terug. Er moeten maatschappelijke baten zijn, maar er hoeft geen privaat verdienmodel te zijn. Iedereen weet dat ondernemers gaan voorsorteren als er een pot gratis geld is. We werken nu samen met het Groeifonds om ervoor te zorgen dat er geen subsidiëring komt als marktfinanciering mogelijk is. Daarvoor is nog geen mechanisme ontworpen. Als bijvoorbeeld de CO2-prijs fors stijgt, dan kun je in de markt financiering krijgen voor projecten waarvoor die er nu niet is.’

Wat moet Invest.NL opleveren?

‘Heel concreet: onze projecten moeten leiden tot een vermindering van de CO2-uitstoot in 2030 van 3 miljoen megaton. Daarnaast moet de recycling van plastic verdubbelen en moeten de investeringen in risicokapitaal voor de energietransitie verviervoudigen.’

Gaan we weer van private investeringen naar publieke investeringen? Weg van de gedachte dat de markt een oplossing is voor alles?

‘Wij zijn heel erg geïnspireerd door de Italiaanse econoom Mariana Mazzucato. In haar boek The Entrepreneurial State: Debunking Public vs. Private Sector Myths noemt ze het idee dat overheden pas in actie moeten komen als private markten falen totaal ouderwets. Veel innovaties zijn juist tot stand zijn gekomen door publieke investeringen in bijvoorbeeld het leger of de ruimtevaart. De belangrijkste innovaties voor de iPhone (internet, gps, Siri, touchscreen) zijn allemaal uitvindingen die door de overheid zijn gefinancierd.

‘Publieke investeringen gaan juist vooraf aan de private investeringen. Zet de maatschappelijke uitdagingen centraal en zoek dan de partijen die bereid zijn hieraan iets te doen. Het IEA (Internationaal Energie Agentschap) heeft net een rapport uitgebracht waarin staat dat alle technologieën die nodig zijn om de tussendoelstelling in 2030 te halen er zijn. Maar alle doelen die je nodig hebt om het einddoel in 2050 te halen staan nog in een laboratoriumopstelling. Die technologieën moeten nu gefinancierd worden en dat is ons werk.’

Wat kan het nieuwe kabinet daarin betekenen?

‘Wij zijn autonoom, maar in de markt is veel onzekerheid: moet je de huizen isoleren en met een warmtepomp uitrusten of kies je voor een warmtenet? Gaan we waterstof importeren of gaan we het maken? En als we het gaan maken, hoeveel elektriciteit heb je daarvoor nodig? Kernenergie, wel of niet. Geothermie, wel of niet. Waar gaat Nederland op inzetten? Mijn oproep aan de formatietafel zou zijn: creëer duidelijkheid over de grote energiekeuzes. En creëer ook de autoriteit die deze plannen centraal weet door te zetten.’

En bent u bereid zelf die autoriteit te worden als minister voor Energiezaken?

‘Dit interview was niet bedoeld als sollicitatiegesprek.’

Cv Wouter Bos

Wouter Bos (57) werd geboren in Odijk. Na studies economie en politicologie trad hij in dienst van Shell. In 1998 kwam hij voor de PvdA in de Tweede Kamer en twee jaar later was hij al staatssecretaris. In 2002 werd hij fractievoorzitter en politiek leider van de PvdA en vier jaar later minister van Financiën en vicepremier in het kabinet-Balkenende IV. In 2010 trad hij terug uit de politiek, omdat hij meer tijd wilde besteden aan zijn gezin. Hij werd eerst partner bij accountant KPMG en in 2013 bestuursvoorzitter van het VU medisch centrum in Amsterdam. Als bestuurder realiseerde hij de fusie van dit ziekenhuis met het AMC. ‘Afgelopen maanden heb ik daar nog weleens met weemoed aan teruggedacht. Een beetje crisismanagement ligt mij wel.’