AnalyseDe Volkskrant Top-100 grootste werkgevers

Wordt Nederland een zorg- en controle-economie?

Chipmachinefabrikant ASML was in 2018 goed voor ruim 12 duizend volledige banen, de helft meer dan vier jaar geleden.Beeld ASML via REUTERS

Zorg en controle zijn de nieuwe banenmotoren van Nederland, en de banen aan de onderkant van de arbeidsmarkt weerstaan de opmars van de robot. Dat zijn de belangrijkste conclusies uit de Volkskrant Top-100 van grootste werkgevers in Nederland. 

Nederland staat niet te boek als een repressief land, maar het aantal banen in veiligheid, bewaking, controle, administratie en uitvoering is indrukwekkend.  De Top-100 van grootste werkgevers van de Volkskrant wordt aangevoerd door de politie en defensie, maar daar blijft het niet bij. Op nummer vijf staat het ministerie van Justitie en Veiligheid, op zes de Belastingdienst, op tien het ministerie van Binnenlandse Zaken en op dertien de ‘uitkeringsfabriek’ UWV, bij elkaar zijn ze goed voor ruim 210 duizend voltijds banen.

Terwijl de Tweede Kamer afgelopen week aankondigde te gaan onderzoeken hoe de menselijke maat terug kan keren bij molochs als de Belastingdienst en het UWV, zoeken de politie en defensie ondanks hun omvang nog nieuwe mensen.  De politie verwacht dit jaar nog meer vacatures (maar kan niet zeggen hoeveel), defensie had medio vorig jaar 8.500 openstaande plekken.

Ondertussen komen er meer toezichthouders bij terwijl de bestaande waakhonden volgens critici groeien als ‘zelfrijzend bakmeel’. Door onder meer de groeiende zorgen over cybersecurity en Donald Trumps eis voor hogere defensie-uitgaven, zijn veiligheid en controle een groeimarkt, denkt Ton Wilthagen, hoogleraar arbeidsmarkt aan de universiteit van Tilburg. ‘De samenleving wordt steeds ingewikkelder, diverser en internationaler. The risk society, zoals de Duitse socioloog Ulrich Beck het jaren geleden noemde. Er ontstaan nieuwe risico’s, denk bijvoorbeeld aan de recente hack bij de universiteit van Maastricht. Dan ontstaat er ook een roep om meer controle, zelfs in een land dat nooit zo op repressie en handhaving gericht was.’

Nog een groeisector, zo blijkt uit het onderzoek van de Volkskrant: de zorg, met vooral de (academische) ziekenhuizen als grote werkgevers, het Amsterdamse UMC voorop. De zorg was op de peildatum (2018) goed voor ruim 150 duizend volledige banen bij de 100 grootste werkgevers, 20 duizend meer dan vier jaar eerder.  Door de vergrijzing en de stijgende levensverwachting zal het aantal banen in de zorg naar verwachting alleen maar verder toenemen – nu al is het 15 procent van het totaal van de Top-100-ondernemingen. ‘We lijken in Nederland een zorg- en controle-economie te worden’, zegt hoogleraar Wilthagen. ‘Dan moeten we er natuurlijk wel voor zorgen dat we ergens het geld blijven verdienen om dat te kunnen betalen.’

Nieuwe groeibriljanten, van Action tot Booking

Dat geld wordt onder meer verdiend bij nieuwe grote veelbelovende werkgevers als ASML en Booking. De chipmachinefabrikant uit Veldhoven was in 2018 goed voor ruim 12 duizend volledige banen, de helft meer dan vier jaar geleden. Daarmee staat ASML op plaats 21, vijf plekken hoger dan het voormalige moederbedrijf en streekgenoot Philips.

Nog meer Hollands Glorie: industriegroep VDL, ook al in Zuidoost-Brabant, groeide de afgelopen jaren eveneens snel, naar bijna 11 duizend fte’s. Daarmee staat de, onder meer, Nedcar-eigenaar en bussenbouwer vlak achter Tata Steel. Maar de maakindustrie is kwetsbaar. Tata, het voormalige Hoogovens, verzet zich tegen een grote bezuinigingsoperatie van het moederbedrijf, waardoor 1.650 banen op de tocht staan. VDL is afhankelijk van de (ongewisse) toekomst van de Duitse auto-industrie.

Internetbedrijf Booking is met ruim 5.300 fte’s nieuw in de Volkskrant Top-100 van de grootste werkgevers, op plaats 66. Andere grote (door)groeiers zijn vooral te vinden in de detailhandel, en dan met name in het goedkope segment. De Action komt binnen op 35,  Lidl op 43. Ikea Nederland is ook nieuw in de lijst, met ruim 4.700 fte’s. Het aandeel van de detailhandel in het totaalaantal banen van de Top-100 grootste werkgevers nam de afgelopen jaren toe van 9 naar 11 procent.

Vroeger, tot pakweg de millenniumwisseling, waren de multinationals traditioneel de grootste werkgevers van het land. Maar die tijd is voorbij. Dat komt deels doordat ze bedrijfsonderdelen verkocht hebben, zoals Philips met de lichttak, die tegenwoordig als Signify door het leven gaat. Bij wat er over is van Philips, dat vooral een medisch bedrijf is geworden, nam het aantal volledige banen wel toe, meldt het bedrijf, met 4 procent tot 11.600.

Akzo Nobel verkocht onder druk van activistische aandeelhouders de chemietak en heeft nu meer werknemers in China (5.000) dan in Nederland (bijna 2.500). Eveneens onder druk van een dreigende, vijandige overname verkocht Unilever de margarinetak, de historische basis van de Brits-Nederlandse multinational. Unilever, dat in de schijnwerpers kwam te staan omdat het wilde dat premier Rutte de dividendbelasting afschafte, telt nog 2.600 fte’s in Nederland. Dat zijn er niet genoeg voor een plek in de Top-100 van de grootste werkgevers van de Volkskrant.

Shell, dat onder vuur ligt omdat het geen winstbelasting betaalt in Nederland en omdat het niet groen genoeg is, zakte onder de grens van 10 duizend Nederlandse volledige banen. Volgens Shell komt dat door de teruggelopen activiteit bij gasdochter NAM en door efficiencymaatregelen. ‘Brandstofbedrijven’ als Shell zullen blijven krimpen, zegt de Tilburgse hoogleraar Wilthagen. ‘Tenzij ze snel een nieuw verdienmodel kunnen vormgeven, met nieuwe producten.’ 

Banken blijven best groot

Wie ook niet heel geliefd zijn: de banken. Die zouden door digitalisering en automatisering snel kleiner worden, was de verwachting. Maar ze zijn nog verrassend groot. Bij de Rabobank verdwenen sinds de vorige meting in 2014 meer dan 5.500 Nederlandse fte’s, maar met de overgebleven 30.500 staat de bank nog steeds in de topvijf van grootste werkgevers van Nederland.

Ook ABN Amro (bijna 2.700 fte’s kleiner) en ING (min 1.300) staan nog gewoon in de top-15. Sterker, door de trend naar controle en handhaving groeien de banken de laatste tijd weer. Ze moeten na een aantal schandalen beter hun best doen om witwassen op te sporen. De banken zijn daarvoor nog op zoek naar honderden krachten.

Ook verzekeraars als Achmea en de NN Groep (voorheen Nationale Nederlanden) zijn nog steeds grote werkgevers. Achmea besloot onlangs de werkweek in te korten van 36 naar 34 uur, in plaats van het aantal medewerkers te verminderen. Bij ING mogen (als proef)  werknemers onbeperkt vrije dagen opnemen – ‘werkgeluk’ stond centraal in de nieuwe cao. 

Ondanks robots blijven handjes wapperen

‘Wapperende handjes’ noemde de FNV ze ooit treffend, de – vaak laagbetaalde – banen in de schoonmaak, beveiliging, catering, thuiszorg en groenvoorziening. Dit soort banen is kwetsbaar voor de gevreesde robotisering, die volgens sommige studies hard zal toeslaan in met name de onderkant van de arbeidsmarkt.

Maar in het onderzoek van de Volkskrant is daarvan nog niet veel te merken. Facilitaire dienstverleners als ADG, Total Care Holding (voorheen CSU) en Vebego staan nog met tienduizenden fte’s in de Top-100 van grootste werkgevers. ‘De handjes wapperen nog ondanks, of beter gezegd: samen met de robots. Het volledig robotiseren van de schoonmaak is moeilijk, want je moet om mensen en voorwerpen heen werken’, zegt hoogleraar Wilthagen. ‘En het is ook heel kostbaar, zeker gezien de relatief lage lonen in deze sector.’

Met medewerking van Serena Frijters en Xander van Uffelen

Meer over