Analyse

Wordt de reddingsboei van de staat een molensteen om de nek van KLM?

De staatsagent bij KLM, Jeroen Kremers, schopt in zijn jongste verslag tegen tal van heilige huisjes aan over de uitwerking van de coronasteun aan het bedrijf. De KLM-gelederen morren over de pottenkijker, maar die handelt met Haagse rugdekking.

Peter van Ammelrooy
Staatsagent Jeroen Kremers controleert KLM namens het rijk. Beeld ANP /  ANP
Staatsagent Jeroen Kremers controleert KLM namens het rijk.Beeld ANP / ANP

Als KLM de hoop had dat er een andere wind is gaan waaien in Den Haag, dan is die hoop deze week ijdel gebleken. De nieuwe minister van Financiën – en dus grootaandeelhouder – Sigrid Kaag stelt zich vierkant op achter de staatsagent die controleert of de luchtvaartmaatschappij de miljarden die het aan coronahulp kreeg wel goed besteedt.

De officiële pottenkijker, Jeroen Kremers, heeft zijn tweede voortgangsrapportage uitgebracht. Daarin signaleert hij dat KLM tot dusver geslaagd is in een kostenreductie van 15 procent en een versobering van de arbeidsvoorwaarden, tot 20 procent voor de grootverdieners – lees: de piloten met het langste dienstverband. Dat waren de minimale inspanningen die Kaags voorganger verlangde om de acute crisis te bezweren.

Draagvlak

Daarmee is de kous niet af. De luchtvaartmaatschappij moet ook voldoen aan andere voorwaarden die in het Framework Agreement staan. Dat geheime document bevat bredere doelen dan het louter financieel oplappen van het bedrijf. Het gaat er ook om dat de Koninklijke alles doet om zijn public license to operate te behouden, zijn ‘maatschappelijke draagvlak’. Daarvoor moet het laten zien dat de Nederlandse economie profiteert van al dat blauw in de lucht en tegelijkertijd de overlast voor mens en milieu binnen de perken blijft.

Die inspanningen stoppen niet als KLM voor 2025 de centen terugbetaalt. ‘Materieel mag van KLM worden verwacht dat men ook daarna blijft voldoen aan de bedrijfseconomische en luchtvaartinhoudelijke voorwaarden’, schrijft de staatsagent. Sommige afspraken reiken tot 2030.

Met dat allemaal in het achterhoofd schopt Kremers tegen allerlei heilige huisjes aan. Hij voorziet dat KLM in 2023 toch weer zal moeten bezuinigen, tot ruim 400 miljoen jaarlijks vanaf 2024. De werknemers zullen dit jaar als de cao’s worden vernieuwd weer hun steentje moeten bijdragen. De productiviteit moet en kan omhoog, bijvoorbeeld als de piloten meer uren draaien. Het aantal nachtvluchten moet omlaag.

Belastingontwijking

Een apart hoofdstukje wijdt de staatsagent aan de belastingvoordelen die 350 piloten (11 procent van het totaal) en 330 cabinemedewerkers (5 procent) genieten die in het buitenland wonen. Deze ‘significante groep’ profiteert daarbij van een KLM-regeling waarbij ze doorgaans gratis naar Schiphol vliegen om hun werk te doen.

‘Deze regeling voor woon-werkverkeer is aanmerkelijk ruimhartiger dan die voor werknemers die in Nederland wonen’, aldus Kremers. KLM faciliteert zo belastingontwijking. Er gebeurt niks illegaals, maar het voelt toch ongemakkelijk bij een bedrijf dat door de belastingbetaler overeind wordt gehouden.

De staatsagent suggereert wel vaker dat de samenleving van KLM verwacht dat het niet alleen naar de letter van de wet handelt, maar ook in de geest. Zo verwijst hij naar de Actieagenda Trein en Luchtvaart, dat wil bevorderen dat reizigers naar Brussel, Parijs, Londen, Düsseldorf, Frankfurt en Berlijn vaker de trein pakken in plaats van het vliegtuig. Onder dit initiatief staat KLM’s handtekening. Maar in een kranteninterview, ziet Kremers, stelt KLM-topman Pieter Elbers dat de trein bij reizen over landsgrenzen niet op kan tegen het vliegtuig en zegt dat hij zelf naar vier van de bestemmingen het vliegtuig neemt.

Prijskaartje

Het heiligste huisje waar de staatsagent naar blaast is dat van de netwerkkwaliteit. KLM stelt dat het door heel de globe te bestrijken Nederland met de hele wereld verbindt en economisch verrijkt. Niet iedereen is daarvan overtuigd. De Raad voor de leefomgeving en infrastructuur vindt dat KLM netwerkkwaliteit te veel opvat als ‘maximale bestemmingskwantiteit’. De Tweede Kamer heeft ook gevraagd om een analyse van hoeveel en welke bestemmingen nodig zijn voor een goede internationale bereikbaarheid.

De staatsagent meldt dat hij met hulp van buitenaf gaat bekijken of al die vluchten wel een doel dienen. Daarbij wil hij onderscheid maken tussen ‘het publieke belang van de netwerkkwaliteit van Schiphol en het commerciële hub-belang van KLM’.

Bij KLM, het personeel, de vakbonden en de beleggersvereniging VEB is de voortgangsrapportage slecht gevallen. ‘Kremers gaat op de stoel van de directie zitten’, klinkt het verwijt. Zij vragen zich af of de reddingsboei zich niet tot een molensteen zal ontpoppen. Feit is: aan 6,5 miljard euro steun, en de wil van de maatschappij om die op te hoesten, hangt een prijskaartje.

Meer over