ANALYSE

Wie de nieuwe FNV-voorzitter ook wordt, het ledenparlement is de echte baas

De leden van vakbond FNV kunnen tot 9 maart op Kitty Jong of Tuur Elzinga stemmen als nieuwe voorzitter. In de tegenstelling van ‘straat’ versus ‘staat’ lijkt er veel op het spel te staan, maar de echte macht ligt straks bij het ledenparlement, dat tegelijk wordt verkozen.

Tuur Elzinga (links) en Kitty Jong (rechts) woensdag voorafgaand aan een debat onder leiding van programmamaker Teun van de Keuken (midden). Beeld ANP
Tuur Elzinga (links) en Kitty Jong (rechts) woensdag voorafgaand aan een debat onder leiding van programmamaker Teun van de Keuken (midden).Beeld ANP

Moet de FNV de straat op of naar de staat? Actievoeren of akkoorden sluiten met kabinet en werkgevers? De twee zielen in de inborst van de vakbeweging strijden om voorrang, maar kunnen niet zonder elkaar. Zonder zichtbaarheid op straat en in de bedrijven heeft de vakbond weinig te zoeken in Den Haag om akkoorden met werkgevers en kabinet te sluiten. Omgekeerd: zonder zichtbaarheid in Den Haag moet alles per bedrijf bevochten worden. Het een kan niet echt zonder het ander.

Toch is de gezochte tegenstelling ‘straat’ en ‘staat’ het profileringspunt bij de verkiezing van een nieuwe FNV-voorzitter, die deze week is begonnen. De bijna een miljoen FNV-leden kunnen tot 9 maart kiezen uit Kitty Jong (56) en Tuur Elzinga (56). Beiden waren de afgelopen jaren al vicevoorzitter. Een dag later wordt bekend wie van de twee Han Busker (60) opvolgt.

Jong profileert zich als voorvechter van de straat en werkvloer, wars van akkoorden met bazen en kabinet. Het Akkoord van Wassenaar uit 1982 over loonmatiging en arbeidsduurverkorting verfoeit zij, net zoals het akkoord dat in 1996 de eerste regels maakte over flexwerk, en het akkoord uit 2013 waarmee de voorgenomen hervormingen van Rutte II werden verzacht. Voordat Jong in 2017 uit het niets door het ledenparlement in het FNV-bestuur werd gedropt, was zij secretaresse van het bestuur van de Vrije Universiteit en betrokken bij de centrale ondernemingsraad van de VU.

Elzinga heeft natuurlijk ook kanttekeningen bij die oude akkoorden. Maar hij staat pal voor ‘zijn’ akkoord over pensioenen, dat hij in 2019 met kabinet en werkgevers sloot en vorig jaar in een tweede akkoord uitwerkte. De vakbond is nu betrokken bij de uitwerking van dat akkoord in wetgeving. De vertraagde verhoging van de AOW-leeftijd en de mogelijkheid om eerder te stoppen met werken, zijn al in wetgeving vastgelegd. Elzinga staat pal voor die verworvenheden, die, zo benadrukt hij, er niet zouden zijn gekomen zonder acties.

Wonderlijke tegenstelling

Het is een beetje een wonderlijke tegenstelling die Jong en Elzinga oproepen. Elzinga is geprofileerd SP-lid. Hij werkte jaren voor die partij en was negen jaar lid van de Eerste Kamer. De SP is de politieke partij ‘van de straat’, terwijl Elzinga nu het polderen belijdt. Jong is juist PvdA-lid en zat voor die partij in de gemeenteraad in Weesp. De PvdA is de polderpartij bij uitstek, terwijl Jong zich nu als actievoerder profileert. SP en PvdA wisselen bij deze leden van rol. Vanouds is de FNV-voorzitter trouwens PvdA-lid.

Zo op het oog kan Jong of Elzinga straks met een ruk aan het roer de koers van de FNV wijzigen. Niets is minder waar. Tegelijk met de voorzitter kiezen de FNV-leden hun 104 leden tellende parlement. Dat gremium heeft het echt voor het zeggen. Dat ‘parlement’ werd de afgelopen jaren nationaal bekend door eindeloos te steggelen over het pensioenakkoord van Elzinga. Intern bemoeit het ‘parlement’ zich met van alles en nog wat. De profieltjes die FNV-leden voorgeschoteld krijgen om hun keus te maken, zijn echter weinigzeggend. Sterker, soms is er niets te kiezen omdat er maar één kandidaat is, zoals bij de sector media en cultuur.

Onbekende voorganger

Het ledenparlement kiest straks een algemeen bestuur en een dagelijks bestuur. Dat bestuur omringt de voorzitter. Het is nog maar afwachten of dat types zijn waarmee de nieuwe voorzitter, Elzinga of Jong, straks door een deur kan. Dat verklaart waarom vertrekkend voorzitter Han Busker de minst bekende FNV-voorzitter aller tijden is. Hij was vier jaar geleden de enige kandidaat om Ton Heerts als voorzitter op te volgen. De man is bescheiden en terughoudend, geen vlot spreker. Maar zijn onbekendheid ligt ook aan het interne gedoe.

De FNV is weliswaar rijk, met een vermogen van 739 miljoen euro (2019), en zou jaren zonder leden kunnen bestaan. Maar de vakbond geeft veel meer uit dan er binnenkomt, moet reorganiseren en tegelijk de zichtbaarheid vergroten, werkenden overtuigen van de goede werken en leden werven. Adviseurs constateerden een gekmakende cultuur binnen de FNV, waar agressie en intimidatie welig tieren, waar mensen zich met dingen bemoeien waar ze niet over gaan. In dat krachtenveld mocht Busker voorzitter zijn.

Ondertussen vraten de eindeloze besprekingen over het pensioen in Den Haag, en daarna met het ledenparlement, tijd en energie van Busker en zijn ‘pensioenman’, de iets vlottere Elzinga. Tot slot kwam er de coronacrisis bij, waar Busker inspraak heeft over de noodmaatregelen van het kabinet. Het is vooral de vraag hoe de komende FNV-voorzitter zich handhaaft in het oog van zo’n storm met een bestuur van al of niet gelijkgezinden naast zich.

Dat heeft een breder belang dan alleen dat van de FNV. Afspraken die de FNV maakt, of het nu cao’s zijn of akkoorden in Den Haag, gelden voor veel meer mensen dan alleen hun leden. Cao’s worden bindend verklaard voor hele bedrijfstakken, pensioenafspraken in Den Haag worden wetgeving die voor alle werknemers gelden.

Beroerde timing

Strategisch is de timing van de FNV-verkiezing beroerd. Traditioneel probeert de FNV de invloed in Den Haag te maximaliseren door net voor Tweede Kamerverkiezingen met werkgevers een akkoord te sluiten, om zo te voorkomen dat in de kabinetsformatie onwelgevallige plannen worden gesmeed. In 2010 was dat een eerste pensioenakkoord. Nu zou een akkoord over de arbeidsmarkt, alle regels rond werk – flex, zzp, vast werk – voor de hand liggen. Natuurlijk gaat alle aandacht nu uit naar de coronacrisis, maar zo’n akkoord is ook ondenkbaar omdat noch Busker, noch Jong of Elzinga in de positie verkeert afspraken te maken.

Meer over