Wat te doen met CO2? Stop het voor eeuwig in de grond

Shell beperkt in Canada zijn milieuschade door CO2 in de grond op te slaan. Een peperdure en omstreden techniek. Hoe staat het met CO2-opslag in Nederland?

null Beeld anp
Beeld anp

Shell gaat een miljoen ton broeikasgas CO2 per jaar besparen; dat is het goede nieuws dat de oliemaatschappij dit weekeinde te vertellen heeft in Canada. In de provincie Alberta opent het olie- en gasbedrijf zijn eerste installatie voor de opvang en opslag van CO2 genaamd Quest.

Die techniek, waarbij broeikasgas voor eeuwig in de grond wordt gestopt, is peperduur en omstreden bij de milieubeweging. Toch gaat Shell de techniek in Canada toepassen, om de schade te beperken van de zeer milieuonvriendelijke teerzandolie-winning. Het bedrijf kan daarbij rekenen op een overheidssubsidie van bijna 865 miljoen dollar (ruim 800 miljoen euro).

CO2 -opslag is daarmee het paradepaardje van fossiele-energiemaatschappijen die de opwarming van het klimaat willen beperken, zonder hun corebusiness te hoeven opgeven. Het Quest-project is onderdeel van een teerzandoperatie die dagelijks 225 duizend vaten zware olie oplevert. Dankzij de CO2-opvang worden de directe broeikas-emissies daarvan met een derde beperkt.

Het gebruik van CO2 als onderdeel van oliewinning zelf is voor oliebedrijven overigens niets nieuws. In sommige olievelden wordt al jaren kooldioxide gepompt als 'drijfgas', om moeilijk winbare olie omhoog te stuwen. Elders in Canada, in de provincie Saskatchewan, is dat de crux van een ander opvang- en opslagproject. Daar wordt CO2 uit een nieuwe kolencentrale direct afgevangen en deels gebruikt voor oliewinning, wat een boekhoudkundige winst oplevert van een miljoen ton uitstoot.

Op een totale, jaarlijkse uitstoot van 35 miljard ton CO2 wereldwijd zijn dit kleine, maar niet te verwaarlozen bijdragen. Dat zegt chemisch technoloog Daan Jansen, die er ruim twintig jaar onderzoek naar deed bij Energieonderzoek Centrum Nederland (ECN). Zelfs in een wereld die snel omschakelt op groene energie is de techniek volgens hem de komende decennia nog hard nodig.

'Als we de opwarming van de aarde echt willen beperken tot 2 graden, komen we er simpelweg niet met alleen wind- en zonne-energie. Bij stroomopwekking zou het misschien nog kunnen lukken. Maar zelfs daar heb je eigenlijk een flexibele back-up nodig op fossiele energie, waarbij ik persoonlijk eerder denk aan gascentrales. Uiteraard met afvang en opslag van CO2.'

Zware industrie

Voor sommige zware industrieën is CO2 afvangen en opslaan de enige manier om die snel duurzaam te maken, zegt Jansen.'De staal- en cementindustrie heeft voorlopig geen duurzaam alternatief voor het gebruik van fossiele brandstoffen, en die bouwmaterialen hebben we wel nodig. '

De ironie is echter dat de CO2-techniek juist dáárvoor nog niet gebruikt wordt. Bijna alle grote projecten zijn gekoppeld aan oliewinning, of aan fossiele-energiecentrales die daarmee 'groener' kunnen worden gemaakt.

Dat is ook de kritiek vanuit de milieubeweging. 'De techniek wordt alleen gebruikt om te kunnen doorgaan op de oude voet', zegt klimaatwoordvoerder Willem Wiskerke van Greenpeace. 'De kosten zijn enorm. Dat geld kun je beter gebruiken om echt duurzame energie te stimuleren. En als je het al zou willen, gebruik het dan voor industrie die geen alternatief heeft.'

Die industrieën moeten daar dan wel oren naar hebben. Tata Steel in IJmuiden bijvoorbeeld zit helemaal niet te wachten op het opslaan van CO2, weet Wiskerke. 'De staalindustrie mag vrijwel gratis CO2 uitstoten, dus er is geen enkele financiële trigger om ermee te beginnen.'

Maar wij doen tenminste wat, vindt Shell. Volgens topman Ben van Beurden blijft de energievoorziening op de wereld nog enkele decennia afhankelijk van fossiele energie, en helpt opvang en opslag van CO2 om die realiteit voor het klimaat te verzachten.

De kosten daarvoor zijn inderdaad erg hoog, zegt ECN-expert Jansen. 'De eerste proefprojecten zijn duur omdat je nieuwe infrastructuur moet aanleggen. Er moeten pijpleidingen komen en je moet toegang krijgen tot een leeg gasveld. Dat maakte de locatie Barendrecht destijds ook zo aantrekkelijk. De CO2 was goedkoop beschikbaar uit de Rotterdamse industrie, en Shell zou die tegen relatief lage kosten in het lege gasveld kunnen pompen.'

Maar zoals in 2010 uit het verzet van de Barendrechtse bewoners bleek, is het niet slim zoiets te plannen in bewoond gebied.

Noordzee

'In de Nederlandse praktijk zijn we aangewezen op de Noordzee', is de conclusie van Jansen. Die mening deelt het Economische Zaken. Nederland is vóór CO2-opslag vanwege onze goede uitgangspositie voor toepassing van de techniek, zegt het ministerie. 'Bedrijven die grote hoeveelheden CO2 uitstoten, liggen in Nederland dicht bij de kust en er zijn voldoende lege gasvelden onder zee die geschikt zijn voor opslag van CO2.'

Maar tot dusver is ook die optie een drama. Acht jaar geleden besloten de energiemaatschappijen E.ON en GDF Suez (inmiddels omgedoopt tot Engie) om twee nieuwe kolencentrales te bouwen op de Maasvlakte. Mede op aandringen van de gemeente Rotterdam werd beloofd hier een CO2-opslagproject van te maken op de Noordzee. Dat zou leiden tot de permanente opslag van minstens 4 miljoen ton CO2, te beginnen in 2015.

Maar een belofte is geen contract. De twee centrales zijn dit jaar begonnen met (proef)draaien en met het uitstoten van broeikasgas, waardoor de totale Nederlandse CO2-productie nu zelfs stijgt in plaats van daalt. Van het voorgenomen opslaan in de zeebodem is niets terechtgekomen. Het project wacht op de toekenning van een extra subsidie van de Europese Unie, zegt woordvoerder Marc Kombrink. Over 'enkele weken tot maanden' wordt duidelijk of Brussel het laatste gat van 180 miljoen euro wil dichten.

Van de Nederlandse overheid moest al 150 miljoen komen, en ook van de twee energiebedrijven zelf wordt een miljoeneninvestering verwacht. Als het project doorgaat, zal dat niet voor 2019 klaar zijn. Bezwaren van de gemeente Rotterdam dat de schone broeikasbelofte ondertussen niet wordt ingelost, kunnen volgens Kombrink worden weggewuifd. 'Het vermijden van CO2-uitstoot was geen voorwaarde. Dit is een demonstratieproject; om te kijken hoe het proces van technische stappen kan worden beheerd.'

Europa

Niet alleen in Rotterdam liggen de plannen stil. Heel Europa ligt bezaaid met gestaakte of op de lange termijn geschoven opslagprojecten, terwijl daar vele honderden miljoenen euro's subsidie voor beschikbaar waren gesteld. 'We zijn niet verder gekomen dan plannen, met enkele projecten in Noorwegen als enige uitzondering', zegt ECN-expert Jansen. 'Dat was dan ook het enige land met een financiële drijfveer achter deze techniek: een belasting op de uitstoot van CO2 in de offshore oliewinning.'

Europa meende dat de handel in CO2-emissierechten de techniek wel zou redden. Binnen de EU werd de uitstoot van broeikasgas in 2005 gebonden aan een maximum, en moeten bedrijven sindsdien betalen voor wat ze méér zouden willen uitstoten. Maar dat systeem werkt niet omdat er te veel rechten in omloop zijn, ondermeer omdat staalbedrijven als Tata Steel die van hen gratis kregen.

Misleiding

NEW YORK -De openbaar aanklager van New York is een onderzoek begonnen naar het Amerikaanse olieconcern ExxonMobil over mogelijke misleiding van investeerders en het publiek over de risico's van klimaatverandering en hoe die het bedrijf kunnen raken. Het concern zou bijna veertig jaar hebben gelogen over de impact van klimaatverandering op de resultaten. Onderzoekers van Exxon zouden in de jaren zeventig al hebben ontdekt dat door mensen veroorzaakte uitstoot van schadelijke gassen het klimaat schaadt. Het onderzoek wordt toegejuicht door milieugroeperingen, die vinden dat meer overheidsinstanties zich moeten aansluiten bij de zaak. Volgens bronnen kan het onderzoek ook worden uitgebreid naar andere oliemaatschappijen. Steenkoolproducent Peabody Energy wordt ook onderzocht door het kantoor van Schneiderman in verband met klimaatverandering. (ANP/Bloomberg)

Bedrijven die willen 'verdienen' aan het niet-uitstoten van broeikasgas, ontvangen op dit moment iets meer dan 7 euro per ton CO2, terwijl ze ooit gerekend hadden op 30 tot 40 euro per ton. Jansen: 'Op dit moment kost opvangen en opslaan ongeveer 40 euro per ton in een kolencentrale en 60 euro per ton in een gascentrale. Met emissiehandel verdien je dat bij lange na niet terug.'

Overigens zijn de kosten per vermeden ton CO2 ongeveer vergelijkbaar - zo niet lager - bij windmolens op zee, zegt hij. 'Daar zijn we wél bereid het te betalen.'

undefined

Noord-Amerika

Dat gerealiseerde nieuwe megaprojecten met CO2-opslag alleen te vinden zijn in de Verenigde Staten en Canada, is te danken aan wetgeving. In Canada mogen bijvoorbeeld geen nieuwe kolencentrales gebouwd worden zonder CO2-opvang. En in de VS bestaan wettelijke regelingen om de uitstoot van CO2 van nieuwe energiecentrales te beperken.

Californië heeft een Low Carbon Fuel Standard; een wet die steeds zwaardere eisen stelt aan de totale CO2-belasting van benzine en diesel. Met name Canadese teerzandolie zou zonder extra moeite niet aan die eisen kunnen voldoen. Voor de Canadese overheid is dat reden om experimenten met CO2-opslag, zoals die van Shell, met hoge bedragen te subsidiëren.

Nederland had jaren een eigen project; het CATO-programma waarin veertig bedrijven en kennisinstituten samenwerkten. Maar dat is voorbij; afgelopen maand is het feitelijk gesloten, zegt Jansen. Ondanks zijn pensioen gaat hij door met één door ECN ontwikkelde technologie: een manier om CO2 af te vangen waar het echt nodig is; uit hoogovengas. Binnenkort wordt de eerste 'pilot' met Europese subsidie geïnstalleerd in Zweden. Trots: 'Dat wordt de eerste test bij een hoogoven in Europa.'

null Beeld de Volkskrant
Beeld de Volkskrant
Meer over