Vreemde genen in de boot

De controle op de aanvoer van genetisch gemanipuleerd veevoer in de EU is onder de maat, vindt Greenpeace. Kort na Pasen enteren actievoerders zelf een bulkschip in Rotterdam....

Ben van Raaij

De Pakrac ligt afgemeerd in de Botlek, bij de terminal van overslagbedrijf European Bulk Services. Het is de dinsdag na Pasen en naast de met maïsgluten geladen bulkcarrier ligt de Fortuna, een rijnaak uit Alblasserdam. De lucht is grijs, het water rustig.

Een enorme kraan neemt happen uit een van de ruimen van de Pakrac en stort ze in het binnenvaartschip. Een regen van goudgeel maïsstof verwaait over het water. Het stinkt. Is dit de geur van genetische manipulatie?

Want daarnaar is de bemanning van Greenpeace-schip Argus sinds vanochtend vroeg op zoek. Vanaf de reling zwaait campaigner Sandra Schalk naar de schipper van de Fortuna. ‘Wat bent u aan het laden’, roept ze.

Geen idee, gebaart de man. Weet hij nooit wat zijn vracht is? ‘Meestal niet’, is het antwoord, ‘alleen wat het opbrengt’. Een monster van de lading wil hij niet geven. ‘Ik heb geen bevoegdheid jullie aan de lading te laten zitten.’

De Argus is die ochtend vanaf een kade bij de Erasmusbrug afgevaren om twee schepen te onderzoeken die met een lading maïsgluten Rotterdam zijn binnengelopen. Deze en andere veevoer-ingrediënten op basis van maïs en soja zijn vaak genetisch gemodificeerd. Lang niet alle varianten zijn in Europa toegestaan, maar die regels worden volgens Greenpeace slecht gehandhaafd.

Daarom heeft de milieuorganisatie besloten om zelf maar eens te gaan kijken.

Als gezagvoerder (‘zeg maar schipper’) Hans Hostman de Argus nog voor Schiedam de Botlek invaart, demonstreert whizzkid Eric Heijselaar hoe hij schepen, posities, ladingen en bestemmingen opsnort via op gps gebaseerde nautische websites.

De Pakrac, valt zo te achterhalen, is eigendom van de Kroatische rederij Tankerska Plovidba uit Zadar, maar geregistreerd in St. Vincent & The Grenadines, een Caribisch goedkope-vlaggeland. De bulkcarrier heeft op 11 maart maïsgluten (meel en pellets, staafvormige korrels) geladen in Port of Davant bij New Orleans. Op 31 maart is een deel in Dublin gelost, waarna het schip op Paaszaterdag is binnengelopen in Rotterdam.

De Zaira, het tweede schip dat Greenpeace in de peiling heeft, is een nog grotere bulkcarrier, ook onder de vlag van St. Vincent, en op 21 maart eveneens met een lading Amerikaanse maïsgluten uit Port Laudania bij Fort Lauderdale, Florida, vertrokken. Het schip blijkt nog buitengaats te liggen en zal later deze week worden geïnspecteerd.

Terwijl de Argus bij de Pakrac dobbert, zoekt Heijselaar driftig naar het satelliettelefoonnummer van de Pakrac, zodat Schalk de kapitein kan bellen of we aan boord mogen komen.

Een patrouilleboot van de havenpolitie komt langszij om poolshoogte te nemen, en belt daarna met de havenautoriteiten of Greenpeace hier wel mag zijn. Ook een bootje van het overslagbedrijf EBS houdt de Argus in de gaten. ‘De controle is scherp in de haven’, zegt schipper Hostman, ‘sinds 9/11 mag je nergens meer aan wal.’

Loopplank

Loopplank
De satelliettelefoon van de Pakrac wordt niet opgenomen, maar na enig heen en weer zwaaien en roepen gaat de loopplank omlaag en mag de Greenpeace-delegatie aan boord. Ze springen over, klimmen omhoog, en worden opgevangen door een deel van de 28-koppige Kroatische bemanning, in uiteenlopende staat van zeebonkigheid. De bootsman, kaal, tatoeages, gaat voor in een doolhof van trappetjes tot in de sjofele ruimte waar een grijzende veertiger, de kapitein, op zijn bezoekers wacht.

Loopplank
Schalk legt een AH-tas met monsterflesjes op tafel. Daar gaat het uiteindelijk om: een monster van de lading in het ruim. De kapitein reageert afhoudend. ‘Het kan niet, mag niet van de eigenaar.’

Loopplank
Bovendien, zegt hij, is de lading ‘gecertificeerd niet-GG (genetisch gemodificeerd)’. Zo staat het ook in de vrachtbrieven. Curieus, vindt Schalk. Want waarom zou je niet-GG maïsgluten importeren uit de VS, een land waar aan bijna alle verbouwde maïs gesleuteld is?

Loopplank
De kapitein haalt de schouders op. Hij snapt het probleem niet. Wat is er eigenlijk mis met genetisch gemanipuleerde gewassen? Daarmee heb je minder pesticiden nodig, weet hij. Hij heeft in Kroatië een moestuin met tomaten.

Loopplank
Dit laat Schalk niet op zich zitten, en terwijl de hofmeester koffie schenkt volgt een exposé over de schadelijke effecten van gentech-gewassen. Die verspreiden zich op onvoorspelbare wijze in het milieu, zegt Schalk, en jagen de boeren op kosten: zij moeten eerst de zaden kopen en dan de bijbehorende pesticiden. Elk jaar opnieuw.

Loopplank
Dat is met hybride zaaigoed ook, riposteert de kapitein sceptisch.

Loopplank
Dan wil de kapitein wat van zijn gasten weten. Met welk recht keert Greenpeace zich tegen technologische vooruitgang? ‘Hebben jullie geen auto, geen elektriciteit, vliegen jullie niet?’ Jawel, zegt Schalk, technologie is niet slecht, het kan alleen duurzamer. Bootsman en hofmeester kijken sceptisch.

Loopplank
Het onderhoud is de kapitein niettemin bevallen, want Schalk mag toch een monster nemen, blijkt als de delegatie na afloop de trappen afstommelt. Aan dek verdwijnt een matroos met twee plastic zakken uit zicht. Anderen maken geintjes met de Greenpeacers.

Loopplank
De lossers van EBS zijn minder welwillend, blijkt als er foto’s worden gemaakt van het overladen. Een bullebak met een veiligheidshelm op beent op de fotograaf af. ‘Geen foto’s hier. Ik word er ook niet voor betaald, dus je gaat die foto’s wissen, NU!’

Loopplank
Even later keert de matroos terug met een zak maïspellets en een zak maïsglutenmeel. Schalk kijkt tevreden. Morgen zal ze de monsters opsturen naar een laboratorium in Duitsland dat tests kan doen op genetisch gemanipuleerde gewassen en producten. ‘Jammer genoeg alleen op gentech-variëteiten die al ergens ter wereld zijn toegelaten. Voor soorten die overal illegaal zijn bestaat geen testprocedé.’ Dan daalt de Greenpeace-delegatie zwaaiend de loopbrug af.

1,9 procent

1,9 procent
Twee weken later. Deze week donderdag stuurt het laboratorium in Duitsland de testresultaten terug. Gegarandeerd niet gemodificeerd, had de kapitein gezegd. Maar zowel in de pellets als in het meel blijkt genetisch gemodificeerd materiaal te zitten. In het meel is dat 1,9 procent– ruim twee keer zoveel als het wettelijke maximum van 0,9 procent, waaronder een vervoerder mag zeggen dat een lading gentechvrij is.

1,9 procent
De pellets blijken zelfs 100 procent genetisch gemodificeerd. Voor een deel bestaan ze uit de maïsvariëteit MON863 van Monsanto, waarin een gen zit dat het insectbestendig maakt.

1,9 procent
Het middel is weliswaar toegelaten op de Europese markt, maar ligt sinds kort wetenschappelijk onder vuur: ratten kregen na consumptie last van nieren en lever, schreven onderzoekers op 13 maart in het tijdschrift Archives of Environmental Contamination and Toxicology.

1,9 procent
Daarnaast zijn in de pellets sporen aangetroffen van de maïssoort Herculex RW van DuPont. Die soort, bestand gemaakt tegen de maïswortelboorder, een schadelijk insect, is in Europa niet toegelaten.

1,9 procent
Er kunnen nog andere illegale variëteiten in de lading zitten, zegt Schalk. Daar laat Greenpeace nog aanvullende tests voor uitvoeren. Het probleem daarbij is wel dat veel nieuwe genetisch gemanipuleerde maïssoorten, eventueel overgewaaid van proefveldjes, nog niet kunnen worden gevonden omdat er geen referentiemateriaal en tests voor beschikbaar zijn.

1,9 procent
‘Hoe dan ook is de aanwezigheid van Herculex RW illegaal’, zegt Schalk. ‘Het laat volgens ons zien dat de ladingen van schepen veel beter gecontroleerd moeten worden. Wij hebben weinig vertrouwen in de VWA, de Voedsel- en Warenautoriteit, die deze controles met de douane moet uitvoeren.’

1,9 procent
Navraag bij de VWA wijst uit dat de Pakrac volgens de vrachtbrieven gentechvrij maïsglutenmeel vervoerde, en (legaal) gemodificeerde pellets. De precieze samenstelling is bij de VWA niet bekend. Een woordvoerder zegt dat er dit jaar nog geen Herculex RW in ladingen is aangetroffen.

1,9 procent
Het nemen van genoeg goede steekproeven is lastig, erkent de VWA. Ook zegt woordvoerder Coen Gelinck dat de controles van genetisch gemodificeerde gewassen vaak papieren controles zijn, waarbij alleen de vrachtbrieven worden gecontroleerd. Welk deel van de stroom daarmee wordt gedekt is volgens hem lastig te zeggen. ‘We hebben niet echt een vast percentage, soms is het 10 procent van de ladingen, soms meer.’

1,9 procent
Wel geeft hij aan dat het VWA-budget voor onderzoek naar gentech door bezuinigingen is gehalveerd. In 2006 werden 175 schepen geïnspecteerd, dit jaar staan honderd inspecties gepland.

1,9 procent
Dat baart Greenpeace zorgen. ‘Wij hebben weinig vertrouwen in de VWA en Pakrac laat zien waarom’, zegt Schalk. ‘We willen aangifte gaan doen over de illegale import van gentechmaïs.’

1,9 procent
Gelinck vindt de verwijten niet terecht. ‘Diervoeder is bij ons een groot onderwerp, dat gaat om heel serieus toezicht.’

Meer over