Reportage

'Voor dit project zijn al vijf mensen vermoord'

In Honduras stuit protest tegen een stuwdam op hevig geweld. Activisten eisen dat de Nederlandse FMO zich terugtrekt.

Remco Andersen
De Hondurese Bertha Cáceres, wier moeder werd vermoord, protesteert bij het kantoor van de FMO in Den Haag. Beeld Aurélie Geurts
De Hondurese Bertha Cáceres, wier moeder werd vermoord, protesteert bij het kantoor van de FMO in Den Haag.Beeld Aurélie Geurts

In een tochtig Haags kantoorpark kijkt Bertha Cáceres zwijgend toe terwijl mede-activisten foto's van haar vermoorde moeder uitrollen voor de trappen van de Nederlandse ontwikkelingsbank FMO. Een kille noordoosterwind doet de jonge Hondurese rillen in haar dunne jas. Posters in handen van andere betogers tonen grafstenen van inheemse activisten die al eerder werden vermoord, wegens hun protesten tegen de bouw van een stuwdam in hun historische leefgebied. Moorden waarvoor de FMO, achter de glazen gevel, volgens dit gezelschap deels verantwoordelijkheid draagt.

'Wij zijn hier om te zorgen dat de FMO zich definitief terugtrekt uit het Agua Zarca-project', zegt Cáceres, een kleine 25-jarige vrouw met een tenger postuur en een onwrikbare blik in donkere ogen. 'Het is een project des doods, waarvoor al vijf mensen zijn vermoord en dat de natuurlijke stroming bedreigt van de rivier die onze gemeenschap gebruikt. Mijn moeder betaalde ervoor met haar leven.'

De demonstratie vrijdag is de nieuwste ronde in een gevecht tussen Hondurese activisten en de Nederlandse ontwikkelingsbank FMO. Inzet is een stuwdam die het Hondurese bedrijf DESA bouwt in het hart van de straatarme Rio Blanco regio, bakermat van de inheemse Lenca-indianen. Zij verzetten zich tegen het project, dat volgens hen het levensonderhoud van lokale gemeenschappen bedreigt, en zien de dam op de heilige Gualcarque-rivier als een invasie van hun traditionele grond en identiteit. De Nederlandse FMO, in 1970 opgericht door de Nederlandse overheid met als doel 'duurzame economische groei in ontwikkelingslanden te bevorderen', heeft omgerekend 15 miljoen dollar (13 miljoen euro) in het project gestopt. De FMO is nog altijd voor 51 procent eigendom van de Nederlandse staat.

Volgens de FMO zal het Agua Zarca-project resulteren in een duurzame waterenergievoorziening waar zowel de lokale bevolking als de rest van het land van profiteert, en die werkgelegenheid en infrastructurele investeringen oplevert. Maar hevig geweld tegen aanhoudende protesten heeft de reputatie van het project beschadigd. De afgelopen jaren schoten veiligheidstroepen en vermoedelijke huurmoordenaars meerdere activisten dood, tegenstanders lijden onder voortdurende intimidatie en bedreiging, lokale gemeenschappen klagen dat hun gewassen worden vernietigd en dat hun de toegang tot de rivier wordt ontzegd.

Langslepende strijd

Voor DESA en de Hondurese regering staat er veel op het spel: de regering heeft zo'n vijftig van dit soort concessies uitgegeven. Als er één de nek om wordt gedraaid door protest van lokale tegenstanders, komt het hele ontwikkelings- en verdienmodel in gevaar.

Juridisch is het troebel, zoals wel vaker bij projecten in landen met een dubieuze mensenrechtengeschiedenis. De inheemse Lenca-bevolking moet volgens internationale verdragen worden geraadpleegd over projecten die op hun historische grond plaatsvinden. FMO en de Hondurese regering zeggen dat dit is gebeurd, en dat een meerderheid van de bevolking het project steunt. De Lenca-activisten zeggen dat hun nauwelijks wat is gevraagd en dat de meeste inwoners het project afkeuren. Bovendien beweren zij dat DESA lokale functionarissen heeft omgekocht en handtekeningen heeft vervalst.

Het resultaat is een langslepende strijd om een dam - inmiddels verlaagd naar 5 meter en zonder reservoir - die gestaag vordert, op een drassige Hondurese rivierbodem en een wankel juridisch en ethisch fundament. Tegenstanders hebben geprobeerd via fysieke blokkades de werkzaamheden te saboteren. Voorstanders - volgens nabestaanden in opdracht van DESA - gaan over lijken. Bertha is niet de eerste; militairen en politieagenten schoten in 2013 al protestleider Thomas Garcia dood tijdens een demonstratie. Zelfs de wereldleider op het gebied van stuwdammen, het bedrijf Sinohydro uit China, een land dat zich doorgaans minder druk maakt om mensenrechtenschendingen, trok zich terug wegens 'serieuze belangenconflicten tussen DESA en lokele gemeenschappen.'

Dochter van Berta Caceras tijdens demonstratie voor het gebouw van FMO (tweede links vanonder) Beeld Aurélie Geurts
Dochter van Berta Caceras tijdens demonstratie voor het gebouw van FMO (tweede links vanonder)Beeld Aurélie Geurts

Terugtrekking

Wat doet de FMO, en dus de Nederlandse staat, hier nog?

Op dit moment niets, zegt een woordvoerder: de FMO heeft na de moord op Cáceres'moeder alle uitbetalingen aan projecten in Honduras opgeschort. Maar tot woede van Cáceres en andere inheemse activisten weigert de bank vooralsnog zich definitief terug te trekken. Eerst stuurt de FMO nog een evaluatiemissie naar Honduras om te kijken hoe het project tot nu toe is uitgevoerd, daarna pas komt er een besluit over eventuele terugtrekking. De FMO zegt zich bewust te zijn van het geweld rondom het project, maar zegt juist een verantwoordelijkheid te hebben naar de lokale gemeenschap.

'De gemeenschappen hebben allemaal hun eigen achtergrond, de een is een Lenca-gemeenschap, de ander niet', zegt woordvoerder Paul Hartogsveld. 'Volgens onze informatie hebben die gemeenschappen zich vóór het project uitgesproken. Dat is voor ons een belangrijke afweging: als het project zou stoppen, kan dat spanning tussen gemeenschappen en een geweldsescalatie opleveren.' Daarbij: 'Wij zijn één van de financiers, wij voeren het niet uit. Mochten wij eruit stappen, dan wil dat niet zeggen dat het project ophoudt.'

Verdeeldheid

Hij heeft een punt: de lokale bevolking is verdeeld over het project. DESA belooft banen, elektriciteit, scholing en wegenbouw - allemaal welkom in de verarmde en verwaarloosde regio. Tegenstanders betwijfelen of daar veel van overblijft als de stuw eenmaal af is en de aandacht voor de protesten verstomt, maar andere gemeenschappen in het gebied steunen het project wel.

Na meerdere moorden, jaren van geweld en steeds alarmerender waarschuwingen van mensenrechtengroepen en ontwikkelingsorganisaties als Oxfam, hopen de demonstranten voor de deur van de FMO echter dat de bank nu snel haar conclusies zal trekken. Maandag spreekt de delegatie uit Honduras met het bestuur van de bank. Vooraf vraagt het gezelschap het geestenrijk alvast om steun.

Terwijl een beveiliger in blauw pak toekijkt, vormen de vijftig betogers halverwege de demonstratie een 'spirituele cirkel'. Rode en gele rozen vinden een plek naast de foto's van de slachtoffers, en in het gezelschap van de ziel van Cáceres'moeder wordt de hoop op een goede afloop uitgesproken. 'Wij verbinden ons met hen die zijn gestorven', zegt een van de Lenca-indianen. 'En wij vragen om kracht bij het gevecht dat voor ons ligt.'

Meer over