Vermeend verklapt zijn belastingplan

De belasting op inkomen gaat omlaag, maar producten en diensten worden duurder, vooral als ze milieu-onvriendelijk zijn. Willem Vermeend schetst zijn belastingplan voor de volgende eeuw....

WILLEM Vermeend heeft zichzelf een kluizenaarsbestaan opgelegd. De PvdA-staatssecretaris van Financiën bedenkt een nieuw belastingstelsel dat mee kan naar de volgende eeuw. Daarvoor heeft hij geen commissie ingesteld vol met wijze mannen. Hij doet het schrijfwerk grotendeels alleen, het denkwerk samen met minister Gerrit Zalm en een klein clubje ambtenaren.

De grote vraag is: wordt ons huidige belastingstelsel nu echt op de schop genomen? De man die bij zijn aantreden in 1994 beloofde niet met de zoveelste stelselherziening te willen komen zegt nu: 'Ik denk toch dat we met een fundamentele hervorming moeten komen.'

Waarom die draai? Vermeend: 'Het is geen draai. Ik heb gezegd niet met de zoveelste commissie te willen komen die een stelselherziening gaat voorbereiden.' Vermeend houdt het werk in eigen huis. Ambtenaren gaan anders maar zitten wachten op de uitkomsten van de commissie. 'Met zo'n commissie ligt het werk stil.'

De voornaamste reden om een nieuw belastingstelsel te ontwerpen is de druk uit het buitenland. 'Ons stelsel ademt nog de sfeer van de jaren vijftig en zestig. Het is geënt op het principe van de kostwinner en op een gesloten economie die niet internationaal geörienteerd is. Het is niet meer bij de tijd.'

'We zouden natuurlijk het stelsel elk jaar wat kunnen bijstellen', vervolgt hij. Dat is aan Vermeend wel toevertrouwd. Hij is bekend, en bij fiscale juristen zelfs berucht, om zijn gesleutel aan de belastingwetten. Hij doet dat om iets te bereiken: meer werk, ander gedrag van burgers en bedrijven. Soms leidt dat tot ongewenste neveneffecten, niet in de laatste plaats een derving aan belastingpenningen. Dan moet er weer correctie plaatsvinden.

Volgens critici van Vermeend is dat onder meer gebeurd met de spaarloonregeling, die hij als kamerlid bedacht. Vermeend bestrijdt dat met kracht: 'Al die getallen over gemiste inkomsten zijn niet bewaarheid. Spaarloon is een vorm van lastenverlichting voor burgers en bedrijven, en dat wilden we toch allemaal?'

Aanpassingen in de marge staan hem nu niet voor ogen. 'Het nieuwe stelsel mag niet achter de feiten aanhollen. Nu reageren we steeds omdat het huidige stelsel niet bestand is tegen constructies om belastingen te ontwijken.'

De komende jaren zullen de Europese landen steeds meer met elkaar gaan concurreren via hun fiscale stelsels. Andere methoden om elkaar de loef af te steken vallen weg. Wisselkoersen verdwijnen met de invoering van de euro, invoerrechten zijn al weg. Andere tarieven zoals de btw zijn (gedeeltelijk) geharmoniseerd. Arbeidsvoorwaarden groeien naar elkaar toe. De belastingen blijven over. Wie zijn stelsel gunstig maakt voor ondernemers, trekt bedrijvigheid aan.

'De toenemende mobiliteit van burgers, bedrijven en kapitaal zorgt voor een toename van de concurrentie', zegt Vermeend. De mobiliteit wordt nog eens versterkt door het ontstaan van de elektronische snelweg. 'We zijn helemaal niet toegerust op de Internet-economie. Het gebruik groeit razendsnel, maar we kunnen over die elektronische handels- en kapitaalsstromen nauwelijks belasting heffen. Dat gaan we aanpakken.' Die aanpak bestaat onder meer uit een verplichte registratie van betalingen bij de Internet-bedrijven, waardoor er gericht btw geheven kan worden.

Elk westers land sleutelt nu al aan zijn stelsel. Dat leidt vaak tot lagere belastinginkomsten. De grondslag voor de belastingen wordt uitgehold, heet het dan. Vermeend: 'Uitholling is bijvoorbeeld dat het uitstellen van belastingheffing, bijvoorbeeld over pensioenen, leidt tot afstel. Mensen zijn mobieler geworden, verhuizen naar het buitenland. Deze uitholling moet worden tegengegaan.'

Vermeend zou, alweer volgens zijn critici, zelf hebben bijgedragen aan de uitholling van de grondslag. Het bedenken van weer een nieuwe aftrekpost of belastingvrij beleggings- of spaarproduct voor de werkgever of de burger (te denken valt aan de afdrachtkorting voor de laagstbetaalden, de werkgeversspaarregelingen of het groene beleggen) deed de grondslag geen goed. Vermeend wijst dat af: 'Je moet uitholling niet verwarren met lastenverlichting, zoals het verhogen van belastingvrije sommen, forfaits en aftrekposten. Wat die critici vergeten, is dat we die maatregelen invoeren voor werkgelegenheid, lastenverlichting en milieu.'

Vermeend presenteert zijn nieuwe belastingstelsel met nadruk als zijn persoonlijke visie. 'Ik maak een stuk waarover we in het kabinet gaan praten.' Uiterlijk in september ligt er een blauwdruk van het kabinet, met concrete scenario's, getallen en percentages voor de tarieven. Waar vervolgens het hele Nederlandse volk tijdens de verkiezingen in 1998 zijn zegje over mag doen.

Het kernbegrip in zijn plan is 'verschuiven'. Van belasting op arbeid naar belasting op consumptie en milieu. Daarnaast moet de grondslag verbreed worden waardoor de heffing meer oplevert. Vervolgens biedt hij een nieuw stelsel voor heffing op winsten uit financiële instrumenten.

Burgers moeten er op rekenen dat ze na de eeuwwisseling fors minder belasting over hun inkomen gaan betalen, maar dat producten duurder zullen worden, vooral als ze milieu-onvriendelijk zijn.

'Met deze operatie, die we niet in een jaar kunnen doen, zullen tientallen miljarden guldens gemoeid zijn', aldus Vermeend. Hij wil onder meer een verhoging van het hoge btw-tarief: 'We zijn daarin beperkt door de Europese regels en de concurrentie, maar er is een marge van maximaal 1 tot 3 procent.' Zou het btw-tarief met dat percentage omhoog gaan, dan levert dat de staat ruim tien miljard gulden op. En de btw is maar één van de indirecte belastingen die zal stijgen.

De belastingen op inkomen en winst uit onderneming kunnen omlaag, met name de 'schijventarieven'. 'Het systeem is goed, maar de tarieven zijn te hoog. Verlagen we die, dan wordt ook het verschil tussen bruto en netto inkomen kleiner, en neemt de betekenis van de aftrekposten vanzelf af.' De drie schijven blijven intact, hoewel er wel gedacht wordt over een aangepaste variant.

Maar alle grote politieke partijen hebben al om meer gevraagd. Het volk moet lastenverlichting krijgen, het liefst zo'n tien miljard. 'De ervaring leert dat je bij een fundamentele wijziging van je stelsel extra middelen zult moeten inzetten', zegt Vermeend. 'Verhoging van de btw en accijnzen heeft een negatief effect op de koopkracht van de laagste inkomens. Dat moeten we repareren. De hele operatie moet met evenwichtige inkomenseffecten plaatsvinden.'

Het bedrag dat daarvoor nodig is, komt bovenop de miljarden die gemoeid zijn met de verschuiving en de grondslagverbreding.

De verschuiving van belasting is onontkoombaar, maar er zijn ook grenzen, landsgrenzen bijvoorbeeld. 'We kennen de effecten die aan de grens optreden bij accijnsverhogingen op benzine. Als Duitsland de btw verhoogt, kunnen wij ook wat meer doen. We willen ook graag een speciaal tarief voor milieuproducten en diensten, maar daar hebben we nog geen toestemming voor.'

Andere belemmeringen voor het verschuiven van de belastingdruk worden opgeworpen door de koopkracht-effecten voor de lagere inkomens (die het meest te lijden hebben van hogere prijzen van producten en diensten). Bovendien kan een te forse verhoging van de btw en de accijnzen ondernemers, die juist aangetrokken moeten worden door de dalende lasten op arbeid, toch weer de grens over jagen.

De versmalling van de grondslag doet zich het sterkste voor bij de winsten uit beleggingen en financiële instrumenten. De huidige inkomsten uit belasting op vermogen en dividend blijven beperkt tot een paar miljard gulden. Koerswinst is belastingvrij. Nederland kent geen vermogenswinstbelasting, en zal die, als het aan Vermeend ligt, ook niet krijgen. Wel iets dat er op lijkt; premier Wim Kok heeft dat al aangekondigd.

Winsten uit aandelen en andere financiële instrumenten zullen belast worden met een speciaal tarief. Hier introduceert Vermeend het 'analytische belastingstelsel': elke vorm van inkomen krijgt een eigen belastingtarief. Nu (in het 'synthetische' stelsel) wordt al het inkomen bij elkaar opgeteld en daar gaan de tarieven voor de inkomstenbelasting overheen. 'Kijk eens naar Zweden: daar is al het inkomen dat niet uit arbeid of winst is verkregen, automatisch inkomen uit vermogen. Dat wordt vervolgens apart belast.

'We willen geen belasting over de winsten op huizen of kunst. Maar we kijken wel naar het economisch rendement van aandelen en andere instrumenten. Welk voordeel is behaald? Dat belasten we.'

Over het tarief wil hij nog niets zeggen, maar de vergelijking met het tarief van 25 procent voor de dividenden of boekwinsten van de directeur-grootaandeelhouder ligt voor de hand. 'Niet onredelijk', noemt Vermeend die 25 procent.

Koks opmerkelijke uitspraken over de optiewinsten van topmanagers werden allerwege beschouwd als verkiezingsretoriek. Voelde Vermeend zich door zijn partijgenoot onder druk gezet? 'Absoluut niet. Ik had al toegezegd de vermogenswinsten mee te nemen.'

Maar dat de komende verkiezingen ook op zijn verkenning invloed hebben, ontkent hij niet. 'Elke partij kan de verkenning gebruiken. Zo krijgt iedereen inzicht in de sterke en zwakke kanten van ons stelsel.'

Het stuk zal dus niet de lucht van één politieke stroming uitademen. Het wordt vrijelijk winkelen voor alle partijen. Zal er na de verkiezingen iets van overblijven? 'Ik ben helemaal niet bang dat het niet uitgevoerd zal worden.' Gaat hij het soms zelf doen? 'Ach, dat is niet aan de orde. Het bedenken is de grote uitdaging.'

Meer over