Vergrijzing dwingt Japan meer mensen toe te laten

Vraag de Japanse premier Abe wat het antwoord moet zijn op de vergrijzing in zijn land en hij zal alles behalve het woord 'immigratie' in zijn mond nemen; de Japanse angst voor identiteitsverlies zit diep, de Amerikaanse en Europese problemen met immigranten schrikken af.

Japanse officials inspecteren de plannen voor het olympisch stadion voor de Spelen van 2020. Beeld The Asahi Shimbun via Getty Imag
Japanse officials inspecteren de plannen voor het olympisch stadion voor de Spelen van 2020.Beeld The Asahi Shimbun via Getty Imag

Maar toch. Sinds Abe's aantreden in 2012 is het aantal buitenlandse werknemers met 10 procent toegenomen. En onlangs brainstormde een regeringscommissie over een plan het aantal 'tijdelijke werknemers' toch maar te verhogen.

'De wal is bezig het schip te keren', meent Japankenner Radboud Molijn, directeur van de Japans-Nederlandse handelsorganisatie Dujat. Via zijn contacten in het Japanse bedrijfsleven hoort hij hoe acuut de behoefte aan werknemers is. Vooral in de bouwsector, die Tokio moet klaarmaken voor de Olympische Spelen van 2020, zijn de tekorten nijpend.

'Maar dat geldt ook voor de ouderenzorg (Japan telt 35 miljoen 65-plussers, ruim een kwart van de bevolking). Er zijn gewoon handen aan het bed nodig', zegt Molijn. Hij gelooft niet in premier Abe's favoriete antwoorden op de vergrijzing: robotisering en kunstmatige intelligentie. 'Daarmee zijn in de toekomst best stappen te zetten, maar ze verhelpen de huidige problemen niet'.

Vrouwen op de arbeidsmarkt

Abe's andere troef, meer vrouwen op de arbeidsmarkt, heeft nog nauwelijks gewerkt. 'Op dat vlak blijft Japan conservatief', zegt Molijn. Voor Japan, dat de beroepsbevolking jaarlijks met een miljoen mensen ziet afnemen, is meer immigratie in zijn ogen daarom een noodzaak: 'De ideologische weerstand gaat het afleggen tegen de dringende behoefte. Je ziet het nu al in de bouw, waar Chinezen, Vietnamezen en Bengalezen op bouwplaatsen rondlopen'.

Onder Abe is het aantal buitenlandse werknemers opgelopen naar 2,2 miljoen; het aantal 'tijdelijke werknemers' dat 'stages' loopt, nam met 27 procent toe tot bijna 200 duizend en het aantal buitenlandse studenten steeg met 36 procent tot 246 duizend.

Sommige topmannen in het bedrijfsleven vinden dat de regering nog veel verder moet gaan. Immigratie is niet alleen een antwoord op een te krappe arbeidsmarkt met maar 3 procent werkloosheid, maar is ook weldadig voor de economische groei. Takeshi Niinami, baas van de grote bierbrouwer Suntory, ziet er een oppepper in voor een al jaren stagnerende economie. 'Meer arbeidskrachten stimuleren de vraag en verhelpen het zeer acute tekort op de arbeidsmarkt', zei hij onlangs in een toespraak. Naar Amerikaans voorbeeld wil hij dat de regering met greencards voor hooggeschoolde werknemers strooit. Die moeten recht op permanent verblijf krijgen, terwijl ze nu aanlopen tegen een grens van drie of vijf jaar.

'Snelste systeem ter wereld'

Abe reageerde er positief op. Dit voorjaar zei hij Japan het 'snelste systeem ter wereld' voor deze verblijfsvergunningen te willen geven. Ook aan de onderkant van de arbeidsmarkt wil zijn regering versoepelen, door meer ongeschoolde arbeidskrachten toe te laten. Maar wel gecontroleerd graag. Via bilaterale afspraken met landen als Vietnam en de Filippijnen wil het rijkste land van Azië zelf aan de knoppen zitten, met name om de bouw en de zorg te ontlasten. Maar een 'immigratiebeleid' mag dat niet worden genoemd.

De precieze aantallen zijn nog niet bekend, maar komen in elk geval niet in de buurt van de bijna 400 duizend immigranten per jaar. Die toestroom is tot 2050 nodig, becijferde de VN, om de huidige bevolkingsomvang van 127 miljoen te handhaven.

Vormen deze eerste stapjes van Abe de opmaat voor grootscheepse immigratie? Ito Peng, hoogleraar mondiaal sociaal beleid aan de universiteit van Toronto en Japans immigratie-expert, gelooft er niet in. 'Met de verruimingen gaat het de regering-Abe om het oplossen van tijdelijke economische problemen, maar niet om immigratiebeleid. De kansen op serieuze verruiming daarvan zijn in mijn ogen heel klein.'

Archiefbeeld van Shinzo Abe tijdens een toespraak. Beeld anp
Archiefbeeld van Shinzo Abe tijdens een toespraak.Beeld anp

Peilingen

De weerstanden die buitenlanders bij de bevolking oproepen, zijn daar debet aan. 'Uit peilingen blijkt telkens dat ongeveer de helft van de bevolking tegen immigratie is. Japanners hebben collectief het zelfbeeld dat hun land raciaal en cultureel homogeen is. Ze vinden het opnemen van grote aantallen immigranten vooral bedreigend', meent Peng. 'Het land is er simpelweg niet aan toe immigratie als een oplossing voor het bevolkingsprobleem te zien. Je kunt het wel brengen als antwoord op een economische probleem, maar het gevoel over de nationale identiteit is toch sterker. Voorlopig zijn Japanners geneigd immigratie eerder als probleem dan als oplossing te zien.'

Tekenend is een recent opiniestuk in de Modern Tokyo Times, waarin de beide auteurs, Sawako Uchida en Lee Jay Walker, waarschuwen voor 'culturele zelfmoord'. Daarvan zou sprake zijn wanneer Japan het voorbeeld volgt van 'België, Frankrijk, Duitsland, Nederland en Zweden' door grote aantallen moslims binnen te laten. Om 'de ethiek van de nationale identiteit, gedeelde culturele waarden en het behoud van de sociale orde' in stand te houden raden de auteurs aan dat Japan uitsluitend immigratie toestaat uit landen 'met een hoofdzakelijk boeddhistische en confucianistische traditie'.

Leven op gespannen voet

In de praktijk is dat al het geval, want de meeste buitenlanders komen uit China, gevolgd door Zuid-Korea en Vietnam. Maar ook met hen leven nogal wat Japanners op gespannen voet. Vooral op het platteland, waar bevolkingsaanwas het hardst nodig is, overheerst de afkeer van buitenlanders. 'Chinezen worden met wantrouwen gekeken. En de Koreaanse minderheid in Japan voelt zich ook niet altijd welkom', zegt Japan-kenner en SCP-onderzoeker Pepijn van Houwelingen. De recente aanslagen in Brussel en Parijs, begaan door moslimextremisten, hebben in zijn waarneming Japanners alleen maar gesterkt in hun afkeer van immigratie: 'Ze kijken met angst naar Europa.'

Immigratie kan een 'kortetermijn-oplossing' vormen, maar niet voor Japan: 'Het is een afgezonderde cultuur, immigratie zal op den duur vooral problemen opleveren', aldus Van Houwelingen. 'De Japanners moeten dit probleem bovenal zelf oplossen. Het is vaker voorgekomen dat de bevolking van een land krimpt.'

Meer over