Steeds zijn de rovers eerder in de tombe dan de archeologen

Over: Hoe valt de plundering van archeologische schatten te stuiten? Door: regering, archeologen, actiegroepen Waar: websites Hoe valt de plundering van archeologische schatten te stuiten?...

Wim Bossema

Fijne vakantie gehad in China, Mali of Egypte? Prachtige oudheden gezien? Toch niet een stukje cultureel erfgoed meegenomen als souvenir, gekocht van een arme sloeber of van zon jochie dat eruit ziet alsof hij wel wat geld kan gebruiken voor zijn héle familie? Grote kans dat dat illegaal is. Want al bestaan er landswetten en internationale verdragen, die plundering lijkt niet te stuiten.

Het KIT (Koninklijk Instituut voor de Tropen) in Amsterdam opende onlangs een webdossier over heritage and illicit trade (kit.nl/specials). Het instituut speelt al vele jaren een belangrijke rol bij de bestrijding van de illegale handel, door vooral musea en galeries in het Westen te manen geen illegale kunstschatten van helers te kopen. Unesco (de culturele en wetenschappelijke organisatie van de VN) stelde al in 1970 een conventie op om het culturele erfgoed te beschermen; in 1995 gevolgd door het Unidroit verdrag. Maar het KIT-dossier leert dat er nog lang geen eind is gekomen aan de roof, vooral uit landen in de Derde Wereld.

De allergrootste problemen doen zich voor in China. De tijd waarin fanatieke jongeren onder de vlag van de Culturele Revolutie (in de jaren zestig) overal in China de gezichten van boeddha-beelden weghakten, is voorbij en de huidige communistische regering bezingt de zegeningen van het behoud van het culturele erfgoed. Onder het marktcommunisme is het toerisme (van Chinezen zelf en buitenlandse bezoekers) een gerespecteerde economische sector.

Eerder dit jaar verzocht China de Verenigde Staten om een scherpere importbeperking van Chinese kunstvoorwerpen uit te vaardigen. Het leeuwendeel van de in China geroofde schatten vindt namelijk zijn weg naar de Amerikaanse markt. Washington heeft nog geen besluit genomen. De Chinese regering wil liever niet dweilen met de kraan open. De Chinese wens wordt gesteund door de Amerikaanse actiegroep SAFE onder het motto Stop the plunder of Chinas cultural heritage (via de KIT-site of: savinfantiquities.org, met veel informatie uit China en links).

Hoe erg het is? Een bericht van Channel NewsAsia van 15 juni dit jaar: Chinese archeologen hebben gezegd dat een stelsel van uitgestrekte graftomben opgegraven in de provincie Shaanxi in het noordwesten van China mogelijk de belangrijkste historische ontdekking is in vele jaren. Helaas waren de archeologen niet de eersten die de tomben vonden grafrovers hebben weinig overgelaten waarmee de historici aan het werk zouden kunnen.

In februari meldde het staatspersbureau Xinhua dat archeologen in Xian, de hoofdstad onder de Han-dynastie, een tombe van tweeduizend jaar oud hadden gevonden, maar ook na de dieven. Een archeoloog vertelde: Er is niets achtergelaten in de hoofdkamer, alleen een paar moderne handschoenen. De rovers waren via een ingenieus gegraven tunnel binnengekomen. Twee kleinere grafkamers hadden ze over het hoofd gezien, met kostbare wijnglazen, lakwerk en bronzen voorwerpen.

De rovers lijken de archeologen overal in China te verslaan: ze zijn met meer, ze zijn er eerder, en velen zijn professioneel. Ze maken ook veel kapot, want ze hebben alleen wat aan de losse onderdelen, al schrikken ze er ook niet voor terug muurschilderingen in hun geheel weg te hakken. Als ze worden gepakt, wachten hen zware straffen, er zijn zelfs doodsvonnissen uitgesproken. Maar de pakkans blijkt klein.

De regering maakte begin dit jaar bekend dat in 2004 veertig diefstallen van in totaal 222 culturele antiquiteiten waren gemeld, een toename met meer dan 80 procent vergeleken met het jaar daarvoor. Maar dat waren alleen diefstallen bij musea en overheidskantoren. De helft werd zelfs gejat uit de kantoren van de speciale overheidsinstelling voor het beschermen van erfgoed. Een onbekend veelvoud is gestolen op de vele archeologische plekken, die China onmogelijk allemaal kan bewaken, gaf de betrokken ambtenaar toe in de China Daily.

De regering zou echter heel wat meer kunnen doen, meent de onafhankelijke Chinese organisatie Beijing Cultural Heritage Protection Center (CHP; bjchp.org). Er bestaat een enorme kloof tussen het beleid van de regering en de praktijk, is de kritiek. De twee voorbeelden van leeggeroofde graftomben blijken geen incidenten: archeologen vinden vrijwel geen tombe of begraafplaats meer ongeschonden en de rovers hebben zich nu ook op scheepswrakken geworpen, schrijft de organisatie.

Wat moet er gebeuren? Ten eerste moeten de wetten worden gehandhaafd, ten tweede moet de staatsinstelling voor het beschermen van cultureel erfgoed veel meer personeel en geld krijgen. CHP zelf geeft cursussen om de plaatselijke bevolking van de waarde van historische schatten te doordringen, geen oude rommel mee te gappen om aan toeristen te verkopen en op te letten of er in hun buurt historische plekken worden geplunderd. Ook plaatselijke ambtenaren en politieagenten moeten worden onderwezen, omdat zij eigenlijk geen kwaad zien in een beetje diefstal.

De regering maakt het stelen bovendien gemakkelijker door de vele bouwprojecten. Overal worden in booming China bouwputten gegraven waarbij nogal eens oudheden opduiken, en voor het grijpen liggen. De overheid doet veel te weinig om zulke toevallige vondsten meteen te bewaken en geeft archeologen te weinig tijd om hun werk te doen, schreef CHP vorige week. Zaken gaan altijd voor en hebben altijd haast. De organisatie vreest het ergste bij de bouw van het Olympisch dorp voor de Spelen van 2008.

De nonchalance met oudheden is schrikbarend: veel oude huizen in Peking worden bewoond, of liever: zijn uitgewoond en verkrot en worden getroffen door brand.

Zelfs de Chinese Muur krijgt geen respect. Het lijkt wel of de Muur helemaal niet bestaat voor de Chinezen, schreef een medewerker van CHP deze week. Een snelweg wordt er gewoon doorheen aangelegd, boeren bouwen een kippenren op een half ingestort deel van de Muur, elders is een restant van de Muur het fundament voor een amusementshal. Onder druk van CHP is de regering hier en daar opgetreden tegen uitwassen, maar toch gaat het maar door. Wie zo met zijn belangrijkste culturele erfgoed omgaat, moet niet raar opkijken als bezoekers een stukje steen achterover drukken.

En toch ligt daar uiteindelijk de kern van de oplossing: stop de vraag. En die ligt bijna geheel buiten China: in de VS, Europa en Japan. Voor wie toch een souvenir wil meenemen of een arm joch wil helpen biedt de site van het KIT gedragslijnen onder het kopje informatie voor reizigers.

Wim Bossema

Meer over