PostuumRobin Fransman (1968-2021)

Robin Fransman, boegbeeld van Herstel-NL, zag het gevaar elders

De politicoloog Robin Fransman, die zich met zijn initiatief Herstel-NL tegen de lockdowns keerde, is dinsdag op 53-jarige leeftijd overleden aan de gevolgen van corona. Fransman was bewust ongevaccineerd – hij dacht dat hij tot de minder kwetsbaren behoorde.

Michael Persson
Robin Fransman, criticus van het coronabeleid en zelf aan covid-19 overleden.  Beeld Kiki Groot
Robin Fransman, criticus van het coronabeleid en zelf aan covid-19 overleden.Beeld Kiki Groot

Fransman, een voormalig bankier en lid van financiële toezichthouder AFM, werd na de financiële crisis van 2009 een veelgevraagde commentator. Als directeur van het Holland Financial Centre, een denk- en lobbyclub van de financiële sector, stuurde hij graag gepeperde en originele meningen en analyses de wereld in. Hij werd lid van de VVD, schreef opiniestukken voor de Volkskrant en Follow the Money en ging werken bij beleidsadviesbureau De Argumentenfabriek.

In zijn stukken pleitte hij onder meer voor loonsverhogingen, zonnepanelen, minder sparen en het krijgen van meer kinderen. Steeds draaide het daarbij om de vraag: wat zijn de collectieve gevolgen van individuele keuzes?

Als de coronacrisis begint, draait hij die vraag om. Wat zijn de individuele gevolgen van collectieve keuzes? Hij maakt zich, als sociaal-libertair, vanaf het voorjaar van 2020 grote zorgen over de dreigende schadelijke effecten van een deels op slot gedraaide samenleving: de ingeperkte vrijheid, de groeiende ongelijkheid. Op 3 april schrijft hij daarover een eerste bijdrage op het blog van Economische Statistische Berichten, het lijfblad van Nederlandse economen. Rationeel als hij is, probeert hij de in de knel komende waarden in een kwantitatieve kosten-batenanalyse te verpakken. Zijn kernvraag: ‘Hoe en wanneer kunnen we in coronatijden rekenen aan de uitruil tussen economie en gezondheid?’

In de maanden die volgen zal hij daar steeds op terugkomen. Naast analyses sijpelt er in zijn artikelen ook een oplossing door: geen anderhalvemetersamenleving, maar een 60-min-economie. Het idee is om meer ‘gedifferentieerd beleid’ te maken, waarbij voor kwetsbaren andere regels gelden dan voor niet-kwetsbaren. Fransman legt die grens bij 60 jaar.

Het gesprek aangaan

Als in oktober van dat jaar opnieuw delen van de samenleving worden gesloten (‘lomp en schadelijk’), besluit Fransman dat het zo niet langer kan. Hij mobiliseert gerenommeerde gelijkgestemden, onder wie oud-CPB-directeur Coen Teulings, hoogleraar met risico-expertise Ira Helsloot, Erasmus-econoom Bas Jacobs en oud-SER-kroonlid en Rabobankdirecteur Barbara Baarsma, met wie hij op 4 december onder de naam Herstel-NL een oproep doet om ‘het gesprek aan te gaan om tot beter coronabeleid te komen’. De prominenten schrijven een opiniestuk in NRC Handelsblad onder de kop ‘Deze lockdown is disproportioneel’, en beginnen een campagne.

‘Er is een plan waarmee Nederland open kan’, is de boodschap, die in februari door middel van billboards en radiospotjes het land in wordt gestuurd. Fransman verzet zich tegen de ‘drang en dwang’ van de overheidsmaatregelen en zet de individuele keuzevrijheid bovenaan. Tegelijkertijd bepleit hij meer bescherming van de kwetsbaren in ‘veilige zones’. Hij wil exclusieve openstellingen voor ouderen van niet alleen supermarkten maar ook van musea, bioscopen en theaters. Ook vindt hij dat er meer geld moet komen om kwetsbaren en hun huisgenoten veilig thuis, of anders in vakantiehuisjes en hotels, te kunnen laten wonen en werken.

Er barst een storm van kritiek los (‘ophokplicht voor ouderen’) en de prominenten kiezen het hazepad. Fransman reageert tegenovergesteld: met de hakken in het zand. ‘Er werd een karikatuur gemaakt van dat plan’, zegt Helsloot nu. ‘Maar de politiek wilde op geen enkele manier nadenken over alternatieven. De meeste ondertekenaars van Herstel-NL, onder wie ikzelf, zeiden toen: tja, dit is hoe het werkt. Maar Robin wond zich er steeds meer over op. Hij verwachtte misschien iets te veel van het openbaar bestuur.’

Anderen zeggen: Fransman was een politicoloog, die wilde dat politici echt politieke besluiten nemen: een afweging van belangen, van waarden. In plaats daarvan zag hij hoe politici zich verscholen achter wetenschap. Het echte debat – wat is belangrijker, wie zijn belangrijker? – werd in zijn ogen niet gevoerd.

Van analyticus tot activist

Van de weeromstuit stort Fransman zich ook op de wetenschap, het enige domein dat het beleid lijkt te kunnen beïnvloeden. Hij geeft sceptisch commentaar op de epidemiologische voorspellingen, op de vaccins, op de ernst van het virus, en wordt door de wappies omarmd. De Argumentenfabriek en hij gaan in november uit elkaar, zegt directeur Kees Kraaijeveld. ‘Wij zijn van de ratio, de redelijkheid, en konden lang met hem meegaan. Maar niet meer toen hij radicaliseerde.’ Op Twitter is te zien hoe de activist het van de analyticus overneemt. ‘De vaccins doen het niet’, twittert hij op 11 november 2021. ‘Twee shots is niet genoeg. Dat niet toegeven leidt tot meer narigheid.’ Tegelijkertijd schrijft hij: ‘Vaccineren is prima voor de kwetsbaren.’ Maar voor zichzelf, een gezonde vijftiger, acht hij de kans op bijwerkingen door het vaccin groter dan de kans op een ernstige aandoening door het virus.

Op 3 december laat Fransman weten dat hij met het virus is besmet. ‘Coronapositief. Het werd een keer tijd.’ Desalniettemin blijft hij sceptisch over het restrictieve beleid. Als Oostenrijk, Duitsland en Italië lockdown-maatregelen nemen, ziet hij daarin een wedergeboorte van de As uit de Tweede Wereldoorlog. ‘Europa is een levensgevaarlijke plek aan het worden’, schrijft hij op 5 december.

Het levensgevaar blijkt voor hem elders te zitten. Fransman laat een vrouw en drie kinderen achter. Een brute speling van het noodlot, noemt Helsloot het. ‘Het risico wás laag. Hoeveel mannen van 53 zonder onderliggende aandoeningen zijn er nou in Nederland overleden aan het virus?’

Meer over