Rob den Besten neemt de auto naar de beurs

'Voor het einde van de kabinetsperiode gaan de Nederlandse Spoorwegen naar de beurs', verklaarde minister Tineke Netelenbos van Verkeer en Waterstaat dinsdagmiddag bij de presentatie van haar grootse plannen met het vervoer in Nederland....

Dom.

Hoe krijg je Den Besten het beste scherp? Dat is de kernvraag die resteert - en zich opdringt - na het doorvlooien van Netelenbos' versie van De derde eeuw spoor, de 'kabinetsvisie op de ontwikkeling en ordening van de markt voor het openbaar personenvervoer per spoor'.

Want in grote lijnen deugt die nota wel. Conform het Britse voorbeeld worden de aanleg van spoorlijnen en het onderhoud hiervan losgekoppeld van de exploitatie: het verzorgen van de dienstregeling. De exploitanten betalen de eigenaar van de lijnen een exploitatievergoeding, wat hen dwingt tot efficiënt spoorgebruik. Ook komt er een zelfstandige organisatie die beslist over de vraag wie wanneer van het spoor gebruik mag maken, en een onafhankelijke toezichthouder. Keurig netjes allemaal.

De vervoersmarkt zelf wordt geografisch opgeknipt; voor de geografische gebieden gelden verschillende ordeningsregimes. De internationale spoormarkt wordt gereguleerd door de Europese Unie. De regionale vervoersmarkten worden aanbesteed: bedrijven kunnen meedingen naar het recht om voor een vastgestelde periode het openbaar vervoer in een regio te verzorgen: trein én bus. Dat de beste moge winnen!

Wat dan overblijft is wat Netelenbos noemt 'de ruggengraat van het spoorvervoer binnen Nederland', het netwerk van intercitytreinen. Dit is 'het bij uitstek rendabele gedeelte van het totale spoorvervoer'. Dit vervoerssegment, stelt Netelenbos voor, 'blijft onder rijksverantwoordelijkheid'. En dan wordt het leuk.

Want deze parel in de kroon van het spoornetwerk gunt Netelenbos onderhands aan autorijder Rob den Besten, althans tot 2010. Deze keuze tegen concurrentie om de malste biefstuk wordt goedbeschouwd verdedigd met maar één argument: anders wordt het een rommeltje. In de woorden van Netelenbos: 'omwille van realiseerbaarheid en uitvoerbaarheid van de door te voeren veranderingen in de sector' en vanwege de handhaving van de 'huidige samenhang in het netwerk'.

Den Besten - eerlijk is eerlijk - krijgt die biefstuk niet zomaar. Netelenbos wenst met de NS 'harde prestatieafspraken' te maken; in eerste instantie tot 2005, een eventueel aangescherpt vervolgcontract loopt dan tot 2010. Den Besten wordt afgerekend op 'reizigersgroei in de ochtendspits naar de grote steden' en op 'feitelijke punctualiteit'.

Een en ander doet twee samenhangende, stekelige vragen rijzen. Eén: wat wordt dat voor een mal beursfonds? Twee: bestaat er een manier om Den Besten het leven nog wat zwaarder te maken?

Het antwoord op de tweede vraag luidt bevestigend. Sterker nog: dat antwoord noteert Netelebos zelf in haar nota; maar om een of andere duistere reden acht zij het opportuun dit type disciplineringsmechanisme te bewaren voor een verre toekomst. Voor de periode na 2010 namelijk, kan ze zich voorstellen dat het kernnet 'periodiek wordt aanbesteed' danwel dat er 'steeds krachtiger afspraken komen over benchmarking van het bedrijf, met bonus/malus-regelingen die gekoppeld zijn aan prestaties of in een vorm waarbij er consequenties zijn voor de positie van het management'.

Concreet: het is heel goed denkbaar managementteams periodiek te laten strijden om het recht NS te mogen besturen. Teams die hun contractueel vastgelegde prestaties niet halen worden zonder pardon (en zonder poen) aan de kant gezet. Goed presterende teams mogen in vijf jaar best binnenlopen: managementskosten zijn maar een fractie van de totale kosten van een reizigersbedrijf.

Het is moeilijk, nee, onmogelijk om een argument te verzinnen waarom Rob den Besten en zijn mede-managers tot 2010 verschoond moeten blijven van een dergelijke behandeling. Zoals de zaken er nu voorstaan wil Netelenbos in haar eigen woorden 'harde prestatieafspraken maken' zonder dat er aan de zijde van de NS sancties staan op het niet nakomen hiervan - een recept voor problemen.

Die problemen worden alleen maar groter als Netelenbos haar plan voor een beursgang van NS echt wil doorzetten. Er is reden om hieraan te twijfelen omdat haar aankondiging een complete verrassing was, zowel voor haar ambtenaren als voor Rob den Besten zelve. Er is goede hoop dat haar ambtenaren haar dit malle idee uit het hoofd kunnen praten.

Want wat zou er in 2001 naar de beurs kunnen? Zoals bij alle beursintroducties gaat het om een claim op de toekomstige winsten van het bedrijf. Die toekomstige winststroom is in het geval van de NS echter extreem onzeker: tot 2005 ligt er een contract; tot 2010 een ander contract waarvan de inhoud onbekend is; na 2010 zijn er alleen vage noties. Hier geven beleggers echt geen stuiver voor.

Bovendien is onduidelijk welk doel een beursgang zou dienen. Geld voor overnames? Flauwekul. Geld voor investeringen in rollend materieel? Kan als het goed is uit de kasstroom. Cultuurverandering? Kan ook anders geregeld worden. Disciplinering van het management? Regel dat nou maar fijn zelf, Tineke.

En wil je in de tussentijd een poging doen Rob uit te leggen waarom zijn autoritje vanuit Brussel zo schadelijk is voor jouw treinbedrijf?

Meer over