Privatisering hangt burgers in Oekraïne de keel uit

In de Oekraïne worden oud-staatsbedrijven, die ooit voor een prikkie door ondernemers waren gekocht, opnieuw door de staat geprivatiseerd. De bevolking is er niet blij mee....

De inwoners van het Oekraïense industriestadje Krivoj Rogzijn bijna unaniem tegen, maar hun protest mag niet baten. Op 24oktober zal Krivorizjstal, een van de grootste metaalfabriekenter wereld, worden verkocht aan de hoogste bieder. Het is deeerste 'reprivatisering' in Oekraïne: een mijlpaal voor deinstabiele regering van de nieuwe president Joesjenko.

In 2004 kwam Krivorizjstal via een dubieuze verkoopprocedurein handen van de steenrijke zakenlieden Rinat Achmetov en ViktorPintsjoek, schoonzoon van de toenmalige president LeonidKoetsjma. Zij betaalden 800 miljoen dollar voor 93 procent vande aandelen van de fabriek; 7 procent werd eigendom van dewerknemers. Een consortium onder leiding van het Amerikaanse USSteel had het dubbele geboden.

In juni van dit jaar verklaarde het Oekraïense gerechtshofde privatisering uit 2004 ongeldig en kwam Krivorizjstal terugin staatshanden. Nu wordt het concern dus weer geveild. Inmiddelshebben tien bedrijven laten weten dat ze overwegen op 24 oktoberaan de veiling deel te nemen, waaronder US Steel, de Russischestaalconcerns Severstal en Evraz Groep, het Frans-LuxemburgseArcelor en Mittal Steel, met het hoofdkantoor in Nederland. Ookde oude eigenaars Pintsjoek en Achmetov zullen een boduitbrengen. Vandaag worden de namen van de bieders bekendgemaakt.Als beginprijs is twee miljard dollar genoemd; de veiling wordtmaandag live op tv uitgezonden.

In Krivoj Rog heerst grote onzekerheid. 'Een bezoek brengenaan de fabriek is onmogelijk, zeker voor buitenlanders', liet denorse woordvoerster Oksana Melnik begin deze maand weten. Volgenshaar komt er helemaal geen veiling. 'Krivorizjstal is weerindustrieel staatsbezit en zal dat ook blijven', zegt ze voordatze ophangt.

De metaalgigant Krivorizjstal, zeventig jaar geleden gebouwddoor strafkampgevangenen, is de motor van de stad Krivoj Rog. Ophet gigantische complex van honderdtwintig vierkante kilometerwerken 55 duizend mensen. Na het uiteenvallen van de Sovjet-Unievolgde een aantal moeilijke jaren, maar sinds 2000 wordtjaarlijks weer twee miljard dollar winst gemaakt. Vorig jaarbedroeg de productie 7,1 miljoen ton staal. De fabriekfinanciert veel sociale projecten: een ziekenhuis, kuuroorden aande Zwarte Zee en de plaatselijke voetbalclub.

De hoofdstraat van Krivoj Rog, de Metalurgitsjeski Prospect(Metaalstraat), begint bij de hoofdingang van de fabriek en voert- omzoomd door oude kastanjes en platanen - bergafwaarts naarhet winkelcentrum en een plein waar een roetzwarte Lenin nogaltijd op zijn sokkel staat. Vier immense koeltorens met daaropde leuze 'Glorie aan Krivorizjstal' overheersen in hetstadsbeeld. Net als een vette, rokerige smoglucht die de stad alseen deken bedekt.

'Zo'n belangrijk bedrijf hoort staatsbezit te zijn', meent InaIvantsjinko, hoofdredactrice van de krant Krivoj Rog Vetsjernien leidster van de lokale Socialistische Partij. 'Maar de nieuweregering heeft tijdens de revolutie veel beloften gedaan waargeen geld voor is, zoals het verhogen van pensioenen ensalarissen. Krivorizjstal wordt nu overhaast verkocht om de gatenin de begroting op te vullen. Over twee jaar is het geld op, endan?'

Tijdens de Oranje Revolutie, vorig jaar, spraken Joesjenko enmede-oppositieleidster Julia Timosjenko in hun opzwependetoespraken tot de mensenmassa in Kiev vaak over Krivorizjstal,de fabriek die in 2004 door het 'bewind van bandieten wasgestolen van de Oekraïense staat'. Ze beloofden dit onrechtongedaan te maken.

Die veiling komt er wel degelijk, aldus de verantwoordelijkebestuurder Valentina Semenoek in een telefonisch interview. 'Hetwas een politieke beslissing van de regering Krivorizjstal tereprivatiseren. Die is door het parlement goedgekeurd. Alleen eenbeslissing van de rechter kan de verkoop tegenhouden.' Er loopteen aantal rechtszaken tegen de reprivatisering vanKrivorizjstal, waaronder een bij het Europese Hof in Straatsburg,ingediend door oud-eigenaar Pintsjoek.

'Bij de voorbereidingen van de veiling op 24 oktober wordennet zoveel fouten gemaakt als de vorige keer', zegt de advocaatvan Krivorizjstal Sergej Vlasenko. 'Ik acht de kans groot dat ookdeze verkoop door de rechter illegaal genoemd zal worden. Volgensmij maakt de regering die fouten met opzet. Als de koper haarniet aanstaat, kan ze zonder al te veel moeite de verkoop weerlaten terugdraaien.'

In Krivoj Rog komen bij het wisselen van de ploegendienst,om drie uur 's middags, de arbeiders in groepjes hetfabrieksterrein aflopen. De meeste van hen willen niets zeggen;ze hebben geen tijd of durven niet. Nikolai Protinkov, met eenzwart besmeurd gezicht onder een oranje helm, wil wel evenblijven staan. Hij voert herstelwerkzaamheden uit in dewerkplaats bij de negende smeltoven; hij is 55 jaar en gaat bijnamet pensioen. 'Mij kunnen ze toch niet zoveel meer maken', zegthij.

Eigenaren zijn altijd onbetrouwbaar, meent hij. 'De vorigeeigenaren hadden een loonsverhoging van 70 procent beloofd, maardat werd uiteindelijk 30 procent.' Protinkov hoopt dat hetRussische bedrijf Severstal de veiling wint. 'Daar betalen zebeter, en de werknemers bezitten 20 procent van de aandelen.'

De meeste werknemers hoopten dat Krivorizjstal in staatsbezitzou blijven, zegt de 53-jarige Aleksander Nikonov, die in hetcentrum van Krivoj Rog op een bankje in de zon zit. Van de 26jaar die hij bij de fabriek werkte, stond hij zestien jaar alsarbeider bij de gloeiend hete oven in de metaalsmelter. Sindsdrie jaar ontvangt hij een pensioen van 350 grivna (60 euro) inde maand. 'Als er toch een veiling komt, dan hoop ik datOekraïners winnen. Dan is de kans het grootst dat de winst weerin ons land wordt geïnvesteerd. Als de Russen of de Aziaten hethier voor het zeggen krijgen, zullen ze de fabriek leegverkopenen alleen schroot achterlaten. En de Amerikanen hebben zelf tochenorme metaalfabrieken? Wat hebben zij hier nou te zoeken?'

Zijn vriend Oleksander is 57 jaar en ook gepensioneerd, maarwerkt nog altijd in de fabriek om zijn magere pensioen aan tevullen. Daarom durft hij niet met zijn achternaam in de krant.'Als je vroeger je werk niet meer leuk vond, kon je een nieuwepositie vragen. Er waren vakbonden waar je met je klachtenterecht kon. Als je nu klaagt, sta je op straat. Het is alsof wein een gevangenis werken.'

Hoewel Pintsjoek en Achmetov slechts een jaar eigenaar waren,veranderde veel in de fabriek, zegt ook hoofdredactrice InaIvantsjinko. 'Twee maanden na de komst van nieuwe managers werdende prijzen voor de productie ineens twee keer duurder, zowel voorde binnenlandse klanten als de export. Een van de grootsteklanten, een bouwbedrijf uit Kiev, liet weten dat het goedkopervoor hem was zijn materiaal te kopen in Roemenië. Verderklaagden werkers over de strenge discipline. Maar de socialevoorzieningen liet Pintsjoek wel intact. Waarschijnlijk met hetoog op de verkiezingen.'

Bij de verkoop van 24 oktober is de sociale infrastructuurniet langer inbegrepen, vertelt Semenoek, minister vanStaatsbezit. 'Die verantwoordelijkheid hebben we overgeheveldnaar het stadsbestuur.' Wel zijn er andere eisen aan de nieuweeigenaar gesteld. De winnaar van de veiling moet moderniseren,de productiecapaciteit handhaven, de jaarlijkse winst van tweemiljard dollar vasthouden en de binnenlandse markt blijvenbedienen.

Meningsverschil over de reprivatiseringen was een van deredenen waarom het misliep tussen de voormalige revolutieleiderspresident Joesjenko en de populaire ex-premier Timosjenko.Timosjenko verklaarde bij haar aantreden dat zeker drieduizendvoormalige staatsbedrijven voor reprivatisering in aanmerkingkwamen, Joesjenko sprak over maximaal dertig. Het vooruitzichtvan grootschalige onrust in het bedrijfsleven en de industriemaakte veel investeerders huiverig. De economische groei vanOekraïne daalde dit jaar naar 2,8 procent, vergeleken met 12,1procent vorig jaar.

Toen de ruzies tussen ministers over corruptie binnen deregering te hevig werden, besloot Joesjenko Timosjenko inaugustus te ontslaan. Directe aanleiding was de beschuldiging datTimosjenko bij het tweede grote reprivatiseringsproject, destaalfabriek Nikopol, een bevriende bank probeerde tebevoordelen. Nikopol was eveneens eigendom van Koetsjma'sschoonzoon Pintsjoek. Die had er in 2003 80 miljoen dollar voorbetaald, terwijl de werkelijke waarde volgens Oekraïense mediarond de twee miljard dollar ligt.

De nieuwe premier Joeri Jechanoerov is een gematigde econoomen een ervaren bestuurder. Hij belooft investeerders meerstabiliteit en rust. De komende twee tot drie jaar zullen er geenwilde reprivatiseringen zijn, verklaarde hij.

Maar volgens de verantwoordelijke minister Semenoek, dieondanks de premierwisseling haar functie behield, zullen in denabije toekomst nog veel illegale privatiseringen ongedaan wordengemaakt. 'Als een eigenaar niet aan zijn investeringsplichtvoldoet, dan wordt er een rechtszaak geopend. De rechter beslistvervolgens of een fabriek terugkomt in staatsbezit.

'Op dit moment lopen 274 van deze rechtszaken.' Over Nikopolbestaat al geen twijfel meer, zegt Semenoek. 'De rechterlijkeuitspraak in die zaak is al gedaan, er zijn al medewerkers vanjustitie in de Nikopol-fabriek aan het werk om de overgang naarstaatsbezit te begeleiden.'

Een meerderheid van de Oekraïners steunt hetrenationaliseren van dubieuze privatiseringen uit het verleden,zegt Volodimir Hornbach van het instituut voor Euro-AtlantischeCoöperatie. 'Juist vanwege die belofte zijn Joesjenko enTimosjenko aan de macht gekomen. Dat de staat zijn oude bezitterugeist, zien de Oekraïners als een objectief en eerlijkproces.'

Maar net zoals bij de inwoners van Krivoj Rog ligt hetopnieuw privatiseren veel minder goed. Slechts 20 procent van deOekraïners is daar voor, blijkt uit een recente peiling. Eengrote meerderheid geeft aan zelf het liefst te willen werken bijeen staatsbedrijf. Hornbach: 'Na tien jaar van nepotisme encorruptie is er een diep wantrouwen tegen privé-eigendom.'

Meer over