ColumnFrank Kalshoven

Prijsprikkels kunnen de vaccinatiegraad omhoog duwen

null Beeld
Frank Kalshoven

Het moment waarop het kabinet opnieuw besluit tot vrijheidsbeperkende maatregelen om verspreiding van covid-19 tegen te gaan, komt dichterbij. Besmettingen lopen op, net als de ziekenhuisopnames en de intensivecarebezetting. Ongevaccineerden zijn hiervan een belangrijke oorzaak. Hoe moet je hun positie analyseren in het licht van de manier waarop we de zorg hebben vormgegeven?

Het Nederlandse zorgstelsel gaat niet over onze gezondheid, maar over de verdeling van de zorgkosten. Die kosten zijn aanzienlijk, zoals deze week nog eens gememoreerd werd in deze krant: komend jaar 87 miljard euro, gemiddeld 6.161 euro per volwassen Nederlander.

Voor de verdeling van deze kosten is gekozen voor dubbele solidariteit. Mensen met een hoog inkomen betalen meer dan mensen met een laag inkomen (inkomenssolidariteit). En gezonde mensen betalen net zoveel als (chronisch) zieken (gezondheidssolidariteit). Wie niet solidair wíl zijn heeft pech, want voor alle burgers geldt een verzekeringsplicht.

De oorzaak van gezondheidsklachten doet er in het Nederlandse stelsel niet toe. Gescheurde enkelbanden door een verkeerde sliding op het voetbalveld? Betalen we met elkaar. Een leveraandoening door onmatig drankgebruik? Betalen we met elkaar. Versleten knieën door obesitas? We schroeven er nieuwe in en betalen dat samen. Een tropische ziekte opgelopen tijdens een oerwoudvakantie? Kanker door roken? Een verbrijzelde hand door onoplettendheid tijdens het werk? Samen betalen. Je zou het een derde vorm van solidariteit kunnen noemen binnen het zorgstelsel: gedragssolidariteit. Wel of niet gevaccineerd zijn tegen corona doet er wat betreft het zorgstelsel dus evenmin toe.

Dergelijke solidariteit heeft een keerzijde die economen ‘moreel gevaar’ noemen. Dat wil zeggen: mensen worden onvoorzichtiger als risico’s zijn afgedekt door een verzekering. De vanafprijs van een dag intensive care is 2.500 euro. Voor twee weken intensieve coronazorg is dat dus minimaal 35 duizend euro. Zouden we die rekening onverkort bij ongevaccineerden leggen die op de ic belanden, dan smolten veel van hun argumenten tegen vaccinatie als sneeuw voor de zon. Maar zo werkt het systeem dus niet. We sturen de amateurvoetballer, tropenreiziger en onoplettende bankwerker immers ook geen rekening.

Ook al zijn we driedubbel solidair, Nederland doet wel degelijk aan gedragsbeïnvloeding. Deze bedoelt altijd, in wisselend gehalte, twee soorten problemen aan te pakken. Een: het gedrag is schadelijk voor de persoon zelf. Twee: het gedrag is schadelijk voor anderen.

De bijbehorende gereedschapskist bevat onder veel meer het geven van informatie (alcohol drinken is slecht voor de gezondheid), aansporen (eet meer groenten en fruit), verboden (zoals roken in publieke ruimtes) en beïnvloeding via prijzen. De accijnzen die de overheid heft op alcohol en tabak zijn een financiële prikkel om de consumptie van alcohol en tabak terug te dringen.

Bij het willen terugdringen van het aantal ongevaccineerden kan dieper uit deze gereedschapskist worden geput. Informeren en aansporen gebeurt al, toegang beperken ook via de coronacheck-app, maar de goede oude financiële prikkel is tot nu toe niet uit de gereedschapskist gehaald. Dat is gek.

Voor de goede orde: die prijsprikkel kan twee kanten op. Je kunt een prijsstaffel voor testen ontwerpen, bijvoorbeeld, waarbij de eerste test per maand gratis is maar opeenvolgende testen een prijs krijgen, oplopend met het aantal. Maar je kunt ook een wekelijkse loterij introduceren met kans op fijne geldprijzen voor de mensen die die week zijn gevaccineerd. Beide kan natuurlijk ook. De opbrengst uit de teststraten in de eerste week kan dienen als prijzengeld in de loterij in de week erop.

Vaccinatieprikkel? Jazeker, net als accijns op roken en drinken.

Frank Kalshoven is directeur van De Argumentenfabriek. Reageren? Email: frank@argumentenfabriek.nl.

Meer over