analyseOnderbevolking

Overbevolking? De wereld kan zich beter druk gaan maken over het omgekeerde

null Beeld Joost van den Broek / de Volkskrant
Beeld Joost van den Broek / de Volkskrant

Een coronageboortegolfje in Nederland en Finland doet anders vermoeden, maar in bijna de helft van alle landen is het gemiddelde kindertal per vrouw onder de grens gezakt waarop een bevolking stabiel blijft. Demografen waarschuwen: krimp is de belangrijkste verandering van deze eeuw.

Wat een Spaanse ‘minister van seks’, Deense campagnes tegen traag zaad en vaderlandslievende voortplantingsnachten in Singapore niet voor elkaar kregen, lijkt corona wel gelukt: het opkrikken van het in de oosterse en westerse wereld zo dramatisch gedaalde geboortecijfer. Althans, in Nederland, waar het aantal geboorten de eerste zes maanden van dit jaar bijna 6 procent hoger lag dan in de eerste helft van 2020.

Procentueel gezien is dit de grootste stijging in zeker 25 jaar, blijkt uit CBS-cijfers. Of er echt een causaal verband is tussen de pandemie en de 86 duizend winter- en lentebaby’s van 2021 – in absolute zin de hoogste score sinds 2012 – is twijfelachtig, denken demografen. Natuurlijk waren veel geliefden in 2020 aan huis gekluisterd en kan er, mede uit stierlijke coronaverveling, van het een het ander zijn gekomen, maar dan zouden ook andere landen nu een mini-babyboom moeten beleven.

‘En dat is niet zo’, ziet Wolfgang Lutz, hoogleraar demografie aan de universiteit van Wenen: ‘Alleen bij jullie en de Finnen is het aantal geboorten zo gestegen. In het Finse geval lijkt het simpelweg een herstel – daar waren de vruchtbaarheidscijfers de laatste jaren juist verbazingwekkend snel gekelderd.’ Bedenk ook, zegt Lutz, dat het gemiddeld vijf maanden kost om zwanger te raken. ‘Je moet dus niet negen, maar zeker veertien maanden terugrekenen, waardoor het de vraag is of je echt van een corona-effect kunt spreken.’

null Beeld

Toch heeft corona de babyoogst misschien wel een klein zetje gegeven, vermoedt Lutz’ vakbroeder Joop de Beer van het Nederlands Interdisciplinair Demografisch Instituut. ‘We wachten eigenlijk al een paar jaar op een opleving van het Nederlandse kindertal. Meestal zie je zo’n opleving na een economische crisis, maar na de vorige is die uitgebleven. Een vrij grote groep vrouwen van begin 30 heeft het krijgen van kinderen afgelopen jaren uitgesteld. Mede door corona en het vele thuiswerken zullen zij misschien gedacht hebben: waarom niet nu?’

Bejaardenluiers versus babyluiers

Hoe dan ook is het geboortegolfje een anomalie in een tijd waarin almaar meer rijke landen – en ook veel helemaal niet zo rijke landen – het voorbeeld achternagaan van Japan, waar bejaardenluiers inmiddels gretiger aftrek vinden dan babyluiers. In bijna de helft van alle landen is het gemiddelde kindertal per vrouw onder de grens van 2,1 gezakt, het ‘vervangingsniveau’ waarop een bevolking precies stabiel blijft. De extra 0,1 dient daarbij als buffer, omdat sommige kinderen en moeders jong overlijden.

Ter illustratie: in landen met 1,5 kind per vrouw, zoals Rusland, Thailand en Hongarije, halveert de bevolking rekenkundig gezien in 65 jaar tijd – let wel: als migratie buiten beschouwing blijft. In Italië en Spanje, beide onder de 1,3 gedoken, dreigt hetzelfde te gebeuren in vier decennia, om nog te zwijgen van Zuid-Korea (0,9). ‘We zijn een stervend land’, zei de Italiaanse minister van Gezondheid Beatrice Lorenzin enkele jaren geleden al.

Of zo’n demografische kladderadatsch daadwerkelijk plaatsvindt, hangt ook af van immigratie. Nederland kwam vorig jaar uit op 1,54 kind per vrouw, toch verwacht het CBS dat ons land over ruim veertig jaar 20 miljoen inwoners zal tellen, vooral dankzij de komst van buitenlanders. Japan (1,36 kind), dat maar mondjesmaat migranten toelaat, dreigt juist te slinken van 126 miljoen inwoners nu naar 52- tot 60 miljoen in 2100, zo raamde een studie in medisch tijdschrift The Lancet onlangs.

Natuurlijk, er zijn nog altijd straatarme landen met een duizelingwekkend hoog kindertal. Niger spant de kroon met 6,8 kind per vrouw. Maar ook in Afrika slinken de geboortecijfers razendsnel. In Kenia kregen vrouwen een halve eeuw geleden nog gemiddeld 8,1 kind, nu 3,4. De studie in The Lancet voorspelt dat Kenia volgend decennium al de grens van 2,1 zal slechten, net als bijvoorbeeld Ghana en Botswana. En vanaf 2064 zal de op 9,7 miljard aardlingen piekende wereldbevolking gaan krimpen, alhoewel sommige demografen, zoals Wolfgang Lutz, de krimp al veel eerder verwachten.

null Beeld

Thomas Malthus

Dat ‘onderbevolking’ weleens een belangrijker verschijnsel zou kunnen blijken dan overbevolking klinkt tegenstrijdig in een cultuur waarin we ons al ruim twee eeuwen te sappel maken over bevolkingsexplosies en nakende hongersnoden. Het begon ooit met een spraakgebrekkige predikant – met dank aan een gespleten gehemelte en hazelip – uit Engeland genaamd Thomas Malthus (1766-1834). Diens pessimistische voorspelling dat de voedselproductie nooit de bevolkingsgroei zou kunnen bijbenen klinkt nog altijd door, van invloedrijke boeken als The Population Bomb (1968) en Grenzen aan de groei (1972) tot actiefilms als Okja (2017) en Avengers: Infinity Wars (2018).

Maar Malthus’ voorspelling is dankzij de Industriële Revolutie en andere vooruitgang nooit uitgekomen. Bovendien zijn vrouwen dankzij emancipatie, anticonceptie en scholing in steeds meer landen baas in eigen buik, waardoor er minder monden te voeden zijn.

Tijdens een bijeenkomst in Tokio wordt een demonstratie gegeven hoe het lichaam van een overledene te wassen, augustus 2017.	 Beeld Alessandro Di Ciommo / Getty
Tijdens een bijeenkomst in Tokio wordt een demonstratie gegeven hoe het lichaam van een overledene te wassen, augustus 2017.Beeld Alessandro Di Ciommo / Getty

Toch blijft de angst voor overbevolking hardnekkig, constateren Darrell Bricker en John Ibbitson in hun boek Empty Planet: the Shock of Global Population Decline (2019). Dat superschurk Thanos in Avengers: Infinity Wars de helft van de wereldbevolking wil uitroeien door met zijn in een magische pantserhandschoen gevatte vingers te knippen, zullen de meeste kijkers wellicht ietsiepietsie vergezocht vinden. Maar zijn motief – dat de aarde overbevolkt is – slikken we voor zoete koek.

Terwijl we helemaal geen Thanos nodig hebben: de menselijke kudde is zichzelf al aan het ruimen, schrijven Bricker en Ibbitson. Maar dan uit vrije wil, door minder kinderen te nemen. ‘En dat is niet per se iets goeds of slechts’, zegt Bricker telefonisch vanuit Toronto, ‘maar wel van enorm belang.’

China? Nee hoor, de VS

Een kleinere bevolking is gunstig voor het klimaat, en vergemakkelijkt het vinden van een huis of baan. Maar een topzware bevolkingspiramide betekent ook dat belastingen een steeds grotere hap uit de salarissen van jongeren zullen nemen om de pensioenen en gezondheidszorg van alle oudjes te betalen, vreest Bricker. ‘En veel vooruitgang begint bij jonge mensen. Een oude samenleving zal misschien minder innovatief zijn.’

Bevolkingsimplosies kunnen de mondiale verhoudingen bovendien aardig op hun kop zetten, toonde de Lancet-studie. Weliswaar zal China de Verenigde Staten weldra van de troon stoten als ’s werelds grootste economie, maar mede door het lagere kindertal dreigen de Chinezen hun koppositie later in de eeuw weer aan de Amerikanen te moeten afstaan. Nederland lijkt zich te handhaven – plaats 18 nu, plaats 19 in 2100 – maar Italië en Spanje vallen helemaal weg uit de mondiale subtop, terwijl Nigeria eind deze eeuw opstoomt tot de tien grootste economieën.

Uit angst voor teloorgang bedenken overheden de gekste remedies tegen babyschaarste. Georgië kwam met een nationale datingsite, Spanje kreeg een ‘Commissaris voor de demografische uitdaging’ – al snel verbasterd tot ‘minister van seks’ – terwijl de Deense overheid mannen waarschuwde dat hun sperma te traag wordt als ze lang wachten met een gezin.

Singapore organiseerde zelfs een door snoepfabrikant Mentos gesponsorde ‘Nationale Nacht’ in de strijd tegen het gekelderde kindertal van 1,1 kind per vrouw. ‘Ik ben een vaderlandslievende echtgenoot, jij bent mijn vaderlandslievende vrouw, laten we onze burgerlijke plicht doen’, flirtte een rapper met ongetwijfeld frisse adem in een begeleidend filmpje.

Al die overheidsbemoeienis tussen de lakens heeft weinig tot geen nut, zeggen Lutz, Bricker en De Beer. Neem het recente nieuws dat Chinezen van de staat nu drie kinderen ‘mogen’ nemen, zegt Lutz. ‘Dat willen ze helemaal niet. Uit een enquête onder de bevolking van Shanghai bleek laatst dat 80 procent van de stellen hooguit één kind wenst.’

Cultuur bepalend

Cultuur maakt wel verschil, denkt Lutz. ‘In Zuid-Korea lijkt het kindertal per vrouw dit jaar naar 0,8 te zakken, wat veel te maken heeft met conservatieve familiepatronen: wie kinderen krijgt, wordt geacht thuis te blijven en haar man te dienen. Steeds meer Koreaanse vrouwen kiezen liever voor hun carrière.’

Dat het Franse geboortecijfer enigszins op peil blijft – 1,9 kind per vrouw – ligt mede aan het feit dat de angst voor bevolkingskrimp sterk zit ingebakken in de cultuur van de Fransen sinds ze in 1871 een pak slaag kregen van Pruisen, dat veel meer jonge mannen onder de wapenen kon roepen, weet Lutz. ‘Sindsdien is het parool: één kind voor de vader, één kind voor de moeder, en eentje voor het vaderland – al schiet die laatste er vaak bij in.’

Onderbevolking stelt regeringen voor fundamentele keuzen, zegt Bricker. Moeten ze de pensioenleeftijd verhogen naar 70, zoals in Japan sinds kort officieus het geval is? Of juist veel buitenlanders toelaten, zoals Canada en Australië, of de hoop vestigen op robots, zoals het immigratieschuwe Zuid-Korea? ‘Krimp is de belangrijkste verandering van deze eeuw, en het voordeel is dat we hem een stuk makkelijker kunnen zien aankomen dan een pandemie of asteroïde-inslag.’

Meer over