'Mijn eigen moeder leeft alleen van de AOW'

DE bulderende lach van Gerrit Zalm, minister van Financiën, galmt door zijn kamer. 'De illusie dat je prognoses uitkomen, daarin gelooft niemand bij het Centraal Planbureau.'..

Nu zijn karwei weer is geklaard en zijn zesde Miljoenennota bij de Tweede Kamer ligt, oogt Zalm ontspannen en tevreden. 'Prachtig', roemt hij zijn werkstuk. Even snel als de lach kruipt er een zorgelijk trekje over zijn gezicht. 'Dat wordt weer verjubelen in de Kamer. Ik hoop dat de coalitiepartners zich een beetje beheersen.'

Zalm komt van het Planbureau. Hij heeft er geleerd nooit op 'zeker' te rekenen. 'Het enige dat je zeker weet, is dat prognoses niet uitkomen. Je moet altijd met verschillende scenario's rekening houden. Het is denkbaar dat we straks een overschot hebben op de rijksbegroting, maar ook dat we eindigen met een tekort van 2 procent. Verhalen over een nieuwe Gouden Eeuw zijn over een halfjaar weer weg. Dan krijgen we sombere geluiden over permanente ineenstorting.'

- Een halfjaar? Is de tijd van recessies dan niet voorgoed voorbij, zoals de New Economy zegt?

'Een halfjaar, een jaar. Het kan gebeuren dat de Amerikaanse beurs inzakt. Die New Economy-theorieën gaan hups de mestvaalt op, en dan krijgen we weer een andere theorie. Het is allemaal zo modieus. Toen we vorig jaar het regeerakkoord maakten, begonnen we sober. De stemming sloeg om toen de Miljoenennota kwam. Jullie zijn veel te voorzichtig, werd er gezegd.

'In december was het opeens hel en verdoemenis. Knijpen, duwen en trekken leverde in het voorjaar twee miljard op. Ik heb alle ministers hier gehad, aan die tafel, sommigen twee of drie keer, de hele begroting zijn we doorgelopen. Nu zitten we dan weer oké. Ach, het zijn allemaal stemmingswisselingen, drie keer in een jaar tijd, daar laat ik me toch niet door opjutten.

'We hebben geen enkele reden te denken dat de inflatie voorgoed weg is. Dat is ook zo'n verhaal dat bij die nieuwe economie schijnt te horen. Onze economie groeit niet zo hard. We hebben geen Chinese groeicijfers en ook geen Ierse, maar gewoon een rustige trendmatige groei. De Europese groei ligt nu iets lager dan in de jaren zeventig. Toen liepen we achterin het peloton - nu zitten we weer in de kopgroep.'

- Waaraan is dat te danken?

Het plotselinge pretlichtje in zijn ogen kondigt de lach aan, en het antwoord - 'een verschrikkelijke goede regering'. 'We hebben onze economie gemoderniseerd. Versoberingen aan de ene kant, intelligentere mechanismen aan de andere kant. We hebben de collectieve lasten fors verlaagd. De uitgaven zitten weer onder het Europees gemiddelde, de lastenverlichting is de afgelopen jaren ingezet om de onderkant van de arbeidsmarkt te activeren. Natuurlijk, ook de vakbeweging is gedisciplineerd geweest en heeft geen domme dingen gedaan. Het is een complex van factoren.'

- En omdat het internationaal voor de wind ging?

'Nou nee. Je moet het verschil met omringende landen meten om te weten hoe je het doet. Als je 3 procent groeit en je omgeving 7, dan heb je geen geweldige prestatie geleverd. Maar je mag heel trots zijn als je gemiddelde 3 is en in Europa 1,5. Dan heb je iets gedaan dat los staat van de mooie buitenwereld. Dat is mijn maatstaf.'

- De voorspoedige economische groei leidt tot onbehagen over de nieuwe rijkdom. Niet alleen politici, ook burgers zeggen: stop met die lastenverlichting. Besteed dat extraatje maar aan gezondheidszorg of thuiszorg.

'We doen meer aan de zorg dan nodig is. In deze periode steken we 5,6 miljard meer in de gezondheidszorg. Dat is een verhoging van 8 of 9 procent. Op grond van de demografische ontwikkeling zou je met 1 procent kunnen volstaan. Voor onderwijs hebben we meer dan een miljard extra uitgetrokken, toegespitst op het basisonderwijs. We zijn een regering die doet wat ze zegt. Nee, nee, het is geen kwestie van op de kas letten. We geven enorm veel uit, en ondanks de sombere verwachtingen driekwart jaar geleden hebben we het regeerakkoord netjes overeind gehouden.'

- De idee heerst dat Nederland de armen vergeet.

'Dat kan het beeld zijn, maar het is niet zo. Die gedachte is verkeerd, als je gewoon naar de cijfers kijkt, of naar de ontwikkeling van de koopkracht. Het is niet zo dat volgend jaar de rijken de dikke plussen krijgen en mensen met een uitkering of het minimumloon niet. Het is waar, de minimumlonen stijgen iets meer dan de uitkeringen, maar beide staan in de plus. De kinderbijslag wordt verhoogd. Er valt niet te klagen. Je kunt zeggen: wat is nou, 1 procent. We hadden wel 5, 6 of 7 gewild. Dan moet je de adem even inhouden: in 2001 komt er een iets grotere operatie en krijgen we iets meer terug van de fiscus. De lastenverlichting van nu is met een miljard heel bescheiden, niet meer dan 0,1 procent van het bruto binnenlands product. Daarvan doe je nou ook weer niet zulke geweldige dingen. Wij gebruiken het voor verlaging van de BTW op arbeidsintensieve diensten en verhoging van het arbeidskostenforfait. En alleen maar om werk te scheppen voor laaggeschoolden. Het is een mooi sociaal profiel.'

- Meent u dat er nog armoede in Nederland is?

'Er zijn genoeg mensen die moeite hebben om rond te komen. Mijn eigen moeder, die leeft alleen van de AOW.'

- Alleen AOW? Is dat armoede?

'Nee, geen armoe. Ze kan ervan rondkomen. Maar het is niet dat je zegt: goh, wat zitten we er warmpjes bij. Als je het vergelijkt met het leven in Afrika of de Balkan, dan hebben we natuurlijk geen armoede. Het is maar net wat je maatstaf is. Bij ons zijn de inkomensverschillen beperkt. Je kunt hier de arme mensen op straat niet aanwijzen; in andere landen lees je de armoede aan de kleding van mensen af. Als ik in Georgië en Armenië ben geweest en ik kom terug en hoor mensen hier praten over het armoededebat, dan vind ik dat ridicuul. Armoede in Nederland, ach, een lachertje toch? Maar als je zelf jarenlang van een minimuminkomen moet rondkomen, dan is het je ernst. In die zin is onze armoede sterk betrekkelijk. Ja, dat kan je zeggen, toch?'

- Denkt u nooit: m'n moeder met dat AOW'tje moet maar een beetje de lift in?

'Ik heb daar geen bezwaar tegen. Voor de ouderen hebben we de afgelopen jaren het een en ander gedaan. Heel bewust. We hebben er meer geld ingestoken dan we bij het eerste regeerakkoord van Paars hadden afgesproken. Ik geneer me er niks voor. Ouderen vormen een aparte groep, je kunt niet meer van ze verlangen dat ze nog aan het werk gaan.'

- De andere uitkeringen komen steeds verder op achterstand.

'We hadden de krankzinnige situatie waarin het niet uitmaakte of je werkte of niet. Als je laaggeschoold bent, veertig uur in een rotbaantje - die minimumloonbaantjes zijn natuurlijk minder leuk dan de baantjes van u en mij, want dat is noeste arbeid verrichten, dan moet je wel het idee hebben dat je er iets mee opschiet als je gaat werken. Ik vind dat zo'n redelijk verlangen. Die netto-netto-gelijkheid heeft mij nooit kunnen bekoren. Inmiddels de PvdA gelukkig ook niet meer.'

- Het gaat uiteindelijk toch altijd om het inkomensplaatje.

'Er wordt erg veel aandacht aan besteed, en dat zou niet zo moeten zijn. Toen ik hier minister werd, heb ik die koopkrachtcijfers gelijk uit de Miljoenennota geflikkerd. Die zoekt men maar ergens anders op. Ze gaan nergens over.'

'Help, een begrotingsoverschot. Wat nu?', kopte Vrij Nederland vorige week. Het einde van het financieringstekort komt dankzij de voorspoedige economische groei in zicht. De regeringspartijen PvdA en D66 willen volgende week in de politieke beschouwingen het regeerakkoord aanvullen. Zalm houdt de boot af. Op aandringen van het kabinet schreef hij een notitie over het overschot en de toekomst. Ook daarin overheerst een houding van 'aan mijn lijf geen polonaise'.

'Je kunt de uitgaven niet ineens opblazen omdat je een overschot hebt. Dat is volstrekt in strijd met het begrotingssysteem en het regeerakkoord, waarin een strikte scheiding bestaat tussen inkomsten en uitgaven. Het zijn mijn arbeidsvoorwaarden, ik heb mijn handtekening onder dat regeerakkoord gezet. Als je dat wilt veranderen, moet je het hele kabinet meekrijgen.'

- Per definitie gaat het overschot dus naar vermindering van de staatsschuld?

'En lastenverlichting. Als je het in aflossing van de staatsschuld stopt, hoeven we minder uit te geven aan rente en dat biedt ruimte voor andere dingen.'

- Wat heeft uw voorkeur?

'Die is er even niet; ik voer hier geen onderhandelingen.'

- Denkt u niet diep in uw hart: die staatsschuld is te hoog, dat kost te veel geld?

'Het is niet interessant wat ik denk.'

- O nee? Dat is juist wel interessant.

'U kunt er wel de bekentenis bij mij uitpersen dat ik de staatsschuld hoog vind.'

- En dat-ie omlaag moet?

'Maar niet, nee, ik ga er geen uitspraken over doen.'

- Komt het deze kabinetsperiode aan de orde?

'Kan, maar is allerminst vanzelfsprekend. In 2001 krijgen we een belastingoperatie van vijf miljard en loopt het begrotingstekort weer op tot boven de 1 procent.'

Relativerend: 'We leven ook niet in een stalinistisch land. Het is niet zo dat de begroting die wij indienen, lock, stock and barrel geslikt moet worden door de Tweede Kamer. Ook binnen de afspraken van het regeerakkoord zijn andere accenten te plaatsen. Maar 't is wel zo dat wij dit een goeie begroting vinden. En héél goed te verdedigen ook.'

Meer over