'Kostwinnersdenken past niet in deze tijd'

Mensen die gedeeltelijk arbeidsongeschikt raken, worden straks mogelijk financieel afhankelijk van hun partner. 'Deze beperking gaat heel veel huishoudens aan.'

Het is een verklaring voor de stilte rond de afschaffing van de gedeeltelijke WAO, denkt Agnes Jongerius, CAO-coördinator van de FNV. Het is alsof het niemand iets aangaat. 'Terwijl deze beperking alle huishoudens aangaat waar beide partners werken.'

Vandaag komt de afschaffing aan bod in het Najaarsoverleg tussen kabinet en sociale partners. Pogingen van de vakbeweging om de bijwerkingen te neutraliseren, liepen tot nu toe op niets uit. Een van deze bijwerkingen is de stilzwijgende terugkeer van het kostwinnersprincipe. Het idee van een zelfstandig uitkeringsrecht voor zieke werknemers wordt verlaten.

Dat komt doordat het kabinet straks alleen nog mensen wil toelaten tot de WAO die blijvend en volledig arbeidsongeschikt zijn. Ook moeten werkgevers zieke werknemers een jaar langer in dienst houden. In het nieuwe systeem behouden werknemers een zelfstandig inkomen door simpelweg aan het werk te blijven. Gedeeltelijke arbeidsongeschiktheid wordt de facto opgeheven. Straks blijf je óf aan het werk, óf je wordt werkloos en komt na verloop van tijd in aanmerking voor bijstand. Die keert echter niets uit als de partner een inkomen heeft.

Met deze maatregelen beoogt het kabinet het beroep op de WAO-regeling radicaal te beperken. Eén miljoen arbeidsongeschikten zitten thuis langdurig duimen te draaien terwijl de rest van werkend Nederland moet doorbuffelen, is de gangbare opvatting. De werkelijkheid ziet er anders uit: jaarlijks stromen bijna net zoveel mensen uit de WAO als erin terechtkomen. Bijna de helft van de WAO'ers wordt tegenwoordig niet volledig, maar gedeeltelijk afgekeurd. Ruim 60 procent van hen werkt, naast de uitkering, in deeltijd.

'In de politiek bestaat het idee: het zijn er te veel, en vooral te veel vrouwen', meent onderzoeker Jan Besseling van TNO Arbeid.

Baukje de Cuelenaere, adjunct-directeur van onderzoeksbureau Astri, spreekt van 'een slag in het gezicht van vrouwen. Dat verhaal dat vrouwen zich laten afkeuren omwille van de hypotheek heeft er diep ingehakt.' De Cuelenaere maakt bezwaar tegen de suggestie dat zieke werknemers zich prettig en gemakkelijk in de WAO zouden laten sluizen. 'Het WAO-gat bestaat echt, met name voor mensen onder de 35 jaar.'

In de WAO belandden de laatste jaren inderdaad meer vrouwen dan mannen - 55 tegen 45 procent in 2001. En de vrouwelijke instroom onder de 35 jaar is met 32 procent opvallend hoog, bijna twee keer zo hoog als onder jonge mannen. Toch blijft het merendeel van de instroom in de WAO van middelbare leeftijd of ouder.

Het idee dat gedeeltelijk arbeidsongeschikten hun zelfstandige uitkering straks zo gemakkelijk kunnen verliezen, is de FNV een doorn in het oog. De vakcentrale kreeg de Sociaal Economische Raad tot het unanieme advies om een uitkering van 70 procent van het minimumloon te geven aan gedeeltelijk arbeidsongeschikten die geen werk kunnen vinden. Sindsdien trekken werkgevers en vakbonden in het overleg op dit punt één lijn. FNV-bestuurder Kitty Roozemond: 'Wij vinden dat je in de sociale zekerheid moet aanhaken bij de economische zelfstandigheid van mannen en vrouwen. Het kostwinnersdenken past niet meer in deze tijd.'

Enkele jaren geleden was een groot deel van de politiek het met de vakbeweging eens. Politici hadden de mond vol van een individueel uitkeringssysteem. De sociale zekerheid moest worden aangepast aan de groei van het aantal tweeverdieners; het kostwinnersdenken was passé.

Inmiddels is de stemming omgeslagen, al is het maar om budgettaire redenen. 'Zo'n zelfstandige uitkering kan heel aantrekkelijk zijn, vooral voor vrouwen', licht een ambtenaar van Sociale Zaken toe. 'Wij zijn bang voor een aanzuigende werking. Zestig procent van de vrouwen die in de WAO stromen, behoort tot de groep van tweeverdieners.'

Het debat lijkt nu verstomd. Onderzoeker Jan Besseling: 'Dit beleid staat haaks op de trend van vijf jaar geleden. De WAO is een individuele verzekering. Nu maken ze er een vangnetconstructie van. De individuele vervolguitkering in de WW is ook al gesneuveld. Het lijkt alsof we terug gaan naar het kostwinnersmodel.'

Een ambtenaar van Sociale Zaken noemt het 'een andere aanvliegroute. Bij economische zelfstandigheid leggen we nu de nadruk op het hebben van werk. Het is waar dat dat lastig is voor mensen met een kwaal of ziekte. Maar er moet ook een prikkel blijven.'

Meer over