Kans op herstel eenheid in schaakwereld

De wat oudere schaakgrootmeesters spreken soms met weemoed over de periode 1986-1991, de gouden jaren die zo snel voorbij gingen....

GERT LIGTERINK

Van onze schaakmedewerker

Gert Ligterink

PRAAG

Bessel Kok, een tot Belg genaturaliseerde Nederlander, wees hen de weg. De directeur van drie prachtige toernooien in Brussel realiseerde een oude droom van de schakers door een World Cup circuit te organiseren en hielp hen bij de oprichting van de grootmeestersvakbond GMA.

Maar de zon scheen niet lang. In 1991 explodeerde een lang sluimerend conflict tussen Kok en wereldkampioen Gari Kasparov over de te volgen strategie. Een door Kok bereikt samenwerkingsakkoord tussen de grootmeesters en de wereldschaakbond FIDE werd op een ledenvergadering van de GMA in het Spaanse Murcia getorpedeerd door Kasparov.

De eigenzinnige wereldkampioen wenste met niets minder genoegen te nemen dan de totale vernietiging van de FIDE. Het was een keerpunt in de geschiedenis. De GMA stortte ineen, Kasparov brak kort daarna met de FIDE en de schaakwereld raakte verdeelder dan ooit.

Kok trok zijn handen van de ruziemakers af om zijn energie aan leukere dingen te besteden. Hij stond aan de basis van de stichting Ping Pang Quo die tafeltennisster Bettine Vriesekoop financieel ondersteunde en hij was betrokken bij de oprichting van een belangenvereniging van Europese filmregisseurs. Het schaken volgde hij nog slechts op afstand, voorstellen om opnieuw betrokken te raken sloeg hij af.

Zijn zakelijke carrière voerde Kok in de afgelopen jaren naar Praag waar hij directeur werd van de Tsjechische Telekom-maatschappij en voorzitter van de Raad van Bestuur van Eurotel, een service-provider voor mobiele telefonie. Een beetje toevallig kreeg zijn oude liefde een nieuwe kans toen Eurotel hem vroeg een 'evenement' te organiseren. Het mocht beslist geen tennistoernooi zijn, dat werd al gedaan door de grote concurrent op de Tsjechische markt.

Zo werd het idee van een schaaktweekamp geboren en kwam Kok zijn oude tegenstander opnieuw tegen: 'Bij het zoeken naar sponsors merkte ik snel dat die alleen geïnteresseerd waren als Kasparov werd genoemd. Die naam kennen ze, alle anderen zijn onbelangrijk. Als je in Praag een enquête houdt, zegt 99 procent van de ondervraagden dat Kasparov wereldkampioen is. Van een FIDE-wereldkampioen hebben ze nog nooit gehoord.

'Nee, ik had er geen moeite mee opnieuw met Kasparov zaken te doen. Het is waar, hij was er in hoge mate verantwoordelijk voor dat het GMA-project in een mislukking eindigde. Soms zie ik de beelden nog voor me van die vreselijke vergadering in Murcia. Kasparovs Parijse advocaat die nauwelijks wist waarover hij het had en IJslandse schakers die op de tweede rij woedend zaten te schreeuwen hoe ondemocratisch alles was. Toen Kasparov de stemming verloor en boos wegliep, wist ik dat het afgelopen was.

'Toch kijk ik niet om in wrok. Het was ook een heel fascinerend conflict. Schaken is de enige sport waarin je niets kunt beginnen zonder de medewerking van de wereldkampioen. Die dominantie is soms frustrerend maar aan de andere kant zou ik ook niet willen dat het instituut van de wereldtitel verwatert. Al zou het natuurlijk mooi zijn als ooit een geweldige wereldkampioen zou opstaan, iemand met de kracht van Kasparov en de bescheidenheid van Jan Timman.'

Kasparov stemde onmiddellijk toe toen hij vernam dat Kok betrokken was bij de organisatie van de match in Praag. In speeches bij de opening en tijdens een diner met de sponsors zong hij uitbundig de lof van de man die hij eens tot zijn tegenstanders rekende. Al bleek zijn geheugen daarbij soms wat selectief. Voorbijgaand aan het conflict in Murcia vertelde hij zijn gehoor hoe graag hij indertijd de samenwerking met Kok zou hebben voortgezet.

Achter de schermen vroeg Kasparov Kok om hulp. De geplaagde kampioen begrijpt dat het water hem tot de lippen staat en dat hij compromissen zal moeten sluiten. Zijn een- of tweemansbonden PCA en WCC zijn tenondergegaan en zijn voorgenomen WK-match met Alexei Sjirov gaat niet door. Invitaties voor toernooien heeft hij evenmin. Zijn manager heeft al de telefoonnummers van Nederlandse schaakorganisatoren opgevraagd om te informeren naar de mogelijkheden.

Kok lijkt bereid een milde poging te wagen om te bemiddelen voor de verloren zoon: 'Kasparov is veranderd, ik vind hem boeiender dan zeven jaar geleden toen hij vooral een querulant was die het altijd bij voorbaat oneens was met elk redelijk voorstel. Duidelijk is dat hij het hier in Praag naar zijn zin heeft. Hij vertelde me hoe geweldig het gevoel is om voor een tot de laatste plaats gevulde theaterzaal te acteren. Hij voelde zich als in 1985 toen hij in Moskou tegen Karpov om de wereldtitel speelde.

'Duidelijk is dat snel iets moet gebeuren. Het schaken staat aan de afgrond. Goede leiding ontbreekt en Kasparov is meer en meer geïsoleerd geraakt. Fundamenteel fout lijkt mij de weg die de FIDE momenteel bewandelt met een knock-out WK dat kampioenen kan opleveren waarvan het publiek niet eens weet hoe je de naam moet uitspreken.

'Ik heb Kasparov een voorstel gedaan waarmee hij akkoord lijkt te willen gaan. Eind dit jaar wordt in Las Vegas het wereldkampioenschap van de FIDE gehouden. Maak van die wedstrijd een challengers-toernooi en laat de winnaar volgend jaar een tweekamp om vier of vijf miljoen dollar tegen Kasparov spelen. Niet om FIDE-, PCA- of WCC-titels maar gewoon om het wereldkampioenschap.

'Het is de enige oplossing en het is misschien de laatste kans. Ik heb Kasparov duidelijk gemaakt dat hij zich alleen over het prijzengeld mag uitspreken maar zich absoluut niet mag bemoeien met de organisatie van zo'n WK-match. De FIDE is verantwoordelijk voor het challengerstoernooi, de rest ligt in handen van professionele organisatoren. En zo zou het in de toekomst ook moeten gaan met bij voorkeur eens per twee jaar een WK-match.'

Kok begrijpt dat zijn voorstellen niet automatisch als zaligmakend zullen worden geaccepteerd. FIDE-president Iljoemzjinov financiert het knock-out WK uit eigen middelen en zal zeker niet zomaar bereid zijn de ingeslagen weg te verlaten. Hij heeft een contract met de FIDE gesloten waarin het prijzengeld van het WK voor twintig jaar is gegarandeerd.

Het is volgens Kok een kwestie van slikken of stikken: 'De koning van Kalmukkië maakt een ernstige fout. Hij geeft miljoenen dollars uit om alle schakers op te kopen behalve de wereldkampioen maar hij vergeet dat de klant koning is. In de ogen van het publiek ligt Kasparov nu eenmaal mijlenver voor op de rest.

'Het lijkt me een goed idee een brief op te stellen waarin de noodzaak tot hereniging van de schaakwereld wordt bepleit. Bij voorkeur ondertekend door vooraanstaande mensen als president Havel, voormalig FIDE-president Olafsson, schrijver Arrabal en regisseur Forman.

'We zullen zien. In een eerste, telefonische, reactie toonde de FIDE zich bereid tot een gesprek. Ik wil me voor de zaak inzetten maar bij voorkeur op enige afstand. Ik ben bereid alles op papier te zetten en een onderhandelingsteam te benoemen. En als de FIDE niet bereid is tot een vergelijk met Kasparov te komen? Dan gaat het niet door en is een historische kans gemist.'

Meer over