Analyse

Kan Europa van het Russische gas af, en zo ja, wat gebeurt er dan?

De oorlog in Oekraïne drukt Europa met de neus op de feiten: het werelddeel is zwaar afhankelijk van Russisch gas. Hoe komt het daarvan af, en wat zijn de gevolgen op korte en langere termijn?

Tjerk Gualthérie van Weezel en Bard van de Weijer
Praktijkopleider Bart Borst van de Breeman Academy in Zwolle geeft een leerling uitleg over hybride warmtepompen. Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant
Praktijkopleider Bart Borst van de Breeman Academy in Zwolle geeft een leerling uitleg over hybride warmtepompen.Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

Op donderdag 24 februari, de dag dat Rusland Oekraïne binnenviel, kocht Europa voor 0,5 miljard euro aan olie en gas van de agressor. Er ging die dag zelfs meer gas naar het westen dan in de dagen voor de oorlog. Anderhalve week later, ondanks alle harde woorden en zeer zware sancties, haalt Europa nog altijd iedere dag volop Russisch gas binnen. Elke douchebeurt lijkt zo Poetins oorlogskas te spekken. Gemeenten en waterschappen kondigden daarom al aan dat zij ‘van Poetin af willen’, zoals bijna iedereen. Maar kan dat ook?

Als Europa vandaag zou stoppen met de import van Russisch gas, levert dat niet direct problemen op. Dankzij een van de zachtste winters sinds mensenheugenis heeft Europa net genoeg gas in opslag om een aantal maanden mee vooruit te kunnen.

‘Het grote probleem dient zich komende winter aan’, zegt energieanalist Jilles van den Beukel van het The Hague Centre for Strategic Studies, want de gasopslag is momenteel bijna leeg. In het ideale geval zijn de voorraden aan het begin van de volgende winter afgevuld tot 90 procent.

Waar gaan we dat gat mee vullen? Alternatieven zijn er nauwelijks. Leveranciers als Noorwegen draaien al op maximale capaciteit, en Noord-Afrikaans gas is hier lastig naartoe te krijgen. Welke opties hebben Nederland en Europa? En werken ze ook echt?

1. Begin onmiddellijk met zoveel mogelijk besparen

Op zeer korte termijn is vooral winst te behalen door minder gas te gebruiken. Dit gebeurt nu al, vooral door de hogere gasprijs. Aluminiumfabriek Aldel in Delfzijl ligt al sinds oktober grotendeels stil omdat het maken van aluminium op dit moment meer kost dan het oplevert. Ook glastuinbouwers en kunstmestfabrikanten hebben de productie verlaagd.

Het gasgebruik in woningen en gebouwen liep de afgelopen twee maanden ook al iets terug, berekende Martien Visser, lector energietransitie aan de Hanzehogeschool Groningen. ‘Dat was zo’n 6 procent, nog niet heel indrukwekkend. Maar toch, hoe meer mensen te maken krijgen met hoge rekeningen, hoe zuiniger ze waarschijnlijk zullen worden.’

Ongeveer 20 procent van het gas verwarmt huizen. Een besparing is relatief makkelijk: de thermostaat een graadje lager zetten, scheelt al 6 procent. Dan zijn er ook nog altijd veel woningen slecht geïsoleerd. Als hoge gasprijzen er niet zelf voor zorgen dat gasverbruik genoeg terugloopt, kan de politiek het mogelijk ook afdwingen. ‘Zo zou je verhuurders van huizen met een laag energielabel kunnen verbieden de huur te verhogen zolang zij hun huizen niet beter geïsoleerd hebben’, zegt Visser.

Een publiekscampagne om minder gas te gebruiken is de eerste stap van het Bescherm- en herstelplan gas. Dat treedt in werking als Nederland moet ‘afschakelen’ bij grote schaarste. Daarna volgt het afsluiten van bepaalde industrieën, al is niet nader gespecificeerd welke.

GroenLinks deed afgelopen week in de Tweede Kamer een voorzet: stop direct met gasgebruik voor het kweken van bloemen en met de productie van kunstmest. Dat leidt bij elkaar opgeteld al tot een besparing van 10 procent op het nationale gasverbruik, leert een snelle rekensom.

Maar denk daar niet al te lichtvaardig over, waarschuwt de woordvoerder van kunstmestproducent Yara. ‘Kunstmest is essentieel voor de voedselproductie in Europa. Zonder onze producten wordt eten schaarser en duurder.’ Zo zal het zijn voor bijna alle besparingen op het gasverbruik: het kan, maar het doet wel pijn.

2. Zet de Groningse gaskraan weer open

Regelmatig valt dezer dagen ‘het G-woord’. Kan Groningen niet gewoon weer open? Minister Jetten wil er, net als de Tweede Kamer, vooralsnog niet aan. ‘Alleen als aller-, allerlaatste redmiddel’, zei hij. Bijzonder genoeg lijkt dat in Groningen zelf minder gevoelig te liggen. Uit een enquête die het Dagblad van het Noorden liet uitvoeren, bleek dit weekend dat tweederde van de Groningers bereid is meer gas onder hun provincie weg te laten pompen, als daartegenover staat dat de schade door gaswinning eindelijk eens fatsoenlijk wordt gecompenseerd.

Maar wie denkt dat Groningen Europa door de komende winters heen kan helpen, komt bedrogen uit. Dit jaar is nog nog zo’n 7 miljard kuub uit de Nederlandse gasvelden gepompt. Dat kan volgens het Staatstoezicht op de Mijnen nog wel iets worden opgeschroefd, maar meer dan 12 miljard kuub per jaar maakt het risico op gevaarlijke aardbevingen te groot. En maximale levering door Groningen kan slechts ongeveer 6 procent van de Russische leveranties aan Europa vervangen.

3. Laat de kolencentrales op volle kracht draaien

Ook in Europa zullen kolencentrales (net als afgelopen winter trouwens) weer volop gaan draaien. Hoe dat in Nederland zal verlopen, is nog niet duidelijk. Het kabinet kondigde onlangs de sluiting aan van de Onyx-centrale. De resterende drie centrales mogen op maximaal 35 procent van hun capaciteit draaien.

‘Als politicus zou ik de kolencentrales zo snel mogelijk op volle capaciteit laten draaien’, zegt lector energietransitie Visser. ‘Al het gas dat je nu bespaart, kun je gebruiken om je wintervoorraden op te vullen.’ Den Haag zwijgt vooralsnog.

Ook het langer openhouden van de Duitse en Belgische kerncentrales ligt op tafel. Duitsland wil dit jaar zijn laatste drie centrales sluiten, maar stelt dit besluit mogelijk uit.

4. Bouw nog veel meer windmolens en versoepel de procedures

De snelle opkomst van duurzame energiebronnen biedt hoop. Ze zijn schoon, goedkoop en kunnen helpen Europa minder afhankelijk van Rusland te maken. ‘Vrijheidsenergie’ noemen sommigen deze bronnen nu. Europa had zich al voorgenomen koploper te worden op het gebied van klimaatneutrale energieopwekking. Voor 2030 zou binnen de Europese Unie 40 procent van de energie groen moeten zijn.

Hoe die toch al zeer ambitieuze plannen zo versneld kunnen worden dat zij al komende winter een aanzienlijk deel van het Russisch gas kunnen vervangen, is vooralsnog een raadsel. De Europese Commissie komt volgende week met een voorstel. Er klinkt her en der een sterke roep om procedures te versnellen, zodat zon, wind en de benodigde kabels en pijpleidingen sneller aangelegd kunnen worden. Nu leiden complexe procedures tot veel vertraging. Daarnaast moeten er snel veel mensen worden opgeleid die de benodigde infrastructuur kunnen aanleggen.

5. Sla op grote schaal LNG in

De ogen in de energiewereld zijn vooral gericht op LNG, liquefied natural gas. Dat is aardgas dat in grote fabrieken vloeibaar wordt gemaakt. Daardoor kan het per schip over zee worden vervoerd. LNG wordt op grote schaal gemaakt in onder meer Qatar en de Verenigde Staten (en in Rusland).

Langs de Europese kust staan zo’n dertig LNG-terminals waar het aangevoerde vloeibare gas weer omgezet kan worden in gas voor de leidingen. Samen kunnen deze terminals in ongeveer de helft van de jaarlijkse Europese gasbehoefte voorzien, boven op het kwart dat standaard vanuit Noorwegen komt.

Die capaciteit wordt de komende jaren snel uitgebreid. Duitsland, dat nu geen enkele terminal heeft, wil er op korte termijn twee bouwen. De Nederlandse LNG-terminal, in Rotterdam, kan in ongeveer eenderde van onze jaarlijkse gasbehoefte voorzien. De Gasunie kondigde vorige week aan versneld meer LNG te willen gebruiken.

De grote vraag is vooral hoe Europa genoeg LNG kan binnenslepen. Wereldwijd bedraagt de productie anderhalf keer de Europese behoefte, maar dat gas is doorgaans al via langetermijncontracten verkocht aan andere afnemers.

LNG-tanker uit Qatar wordt volgeladen met LNG (liquid natural gas) in een haven in Noord-Qatar. Beeld AP
LNG-tanker uit Qatar wordt volgeladen met LNG (liquid natural gas) in een haven in Noord-Qatar.Beeld AP

Dankzij de zachte winter zit het nu even mee. Veel Aziatische landen hebben minder LNG gebruikt dan zij hadden besteld. Dat gas wordt nu volop gebunkerd in Rotterdam en andere Europese terminals.

Het is mogelijk dat Aziatische partijen ook op de lange termijn bereid zijn hun LNG-contracten door te verkopen aan Europa. Aziatische landen profiteren dan van de zeer hoge gasprijs. De schade vangen ze op door hun kolencentrales weer aan te zetten. Een mogelijke redding voor Europa, maar slecht nieuws voor het klimaat. En voor de inwoners van Aziatische steden, die opnieuw te maken krijgen met ernstige luchtvervuiling.

Vloeibaar gas belooft op langere termijn de belangrijkste pijler onder de gasvoorziening te worden, maar dan moet Europa nu in actie komen. Europese energiebedrijven moeten langetermijncontracten sluiten met LNG-producenten. Dat klinkt logisch en simpel, maar is het in de praktijk niet. Binnen de huidige geliberaliseerde energiemarkt betekent het een groot risico voor energiebedrijven om zulke contracten af te sluiten. Ze kopen daarom vaak juist op (zeer) korte termijn in. Europa zal moeten ingrijpen in de markt om ook langeretermijncontracten mogelijk te maken.

Al met al blijft het minstens tot 2025 zeer onzeker hoeveel LNG er daadwerkelijk voor Europa te halen valt. De markt is pas weer wat ruimer als over drie jaar een aantal LNG-fabrieken opent.

Meer kolen, minder aardgas voor stroomproductie in 2021

Nederland produceert steeds meer elektriciteit uit duurzame bronnen en de afhankelijkheid van fossiel neemt voor onze stroomvoorziening af. Maar het aandeel kolen groeide vorig jaar juist, blijkt uit cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek over 2021.

De stroomproductie uit kolen steeg vorig jaar met 72 procent, terwijl die van gas daalde met 22 procent. Deze voor het klimaat ongunstige ontwikkeling (per opgewekt kilowattuur is de CO2-uitstoot van kolen twee keer zo hoog) is een direct gevolg van de hoge gasprijzen, waardoor energieproducenten vaker teruggrijpen op kolen. Er werd overigens nog altijd ruim drie keer meer stroom gemaakt met aardgas dan met kolen.

Eenderde van de Nederlandse elektriciteit was vorig jaar duurzaam, een record. Vergeleken met andere Europese landen zit Nederland hiermee in de middenmoot, aldus het CBS. Nederland werd vorig jaar ook weer een netto-importeur van stroom, doordat de totale productie daalde. In 2020 werd er nog meer elektriciteit uitgevoerd dan er het land binnenkwam.

Meer over