INTERVIEW

'Kabinetsbeleid heeft weinig van doen met groei'

Het gaat goed met de economie, constateerden deze week De Nederlandsche Bank en het Centraal Planbureau. Er is weer ruimte om 'leuke dingen' te doen. Is de crisis echt voorbij? Twee gerenommeerde economen kijken terug en vooruit.

'We hebben de economie door ons eigen gerommel laten ontsporen. Dat lag niet aan de boze buitenwereld.'Beeld Julius Schrank

Is het herstel van nu te danken aan het kabinetsbeleid?

'Nee. De hervormingen die het kabinet heeft doorgevoerd of aan het doorvoeren is, zoals de aanpassing van het ontslagbeleid, hebben uitsluitend gevolg voor het toekomstig groeipotentieel, niet voor het huidig herstel. Zoals De Nederlandsche Bank opmerkte, beïnvloeden die de toekomstige groei van 1,25 procent. Op de korte termijn levert dat niets op. Dus met kabinetsbeleid heeft dat weinig te maken.'

Boot en Van Wijnbergen

Hoogleraar Arnoud Boot (55) nam in april 2014 na tien jaar afscheid als kroonlid van de Sociaal-Economische Raad, hij is lid van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid en voorzitter van de bankraad van De Nederlandsche Bank. Hoogleraar Sweder van Wijnbergen (64) is voormalig secretaris-generaal bij het ministerie van Economische Zaken en econoom bij de Wereldbank.

Waarom groeit de economie dan weer?

'Je moet teruggrijpen naar de oorzaak van de crisis in Nederland. Die had te maken met de problemen van de huizenmarkt en de pensioenen in 2012. Omdat de huizenprijzen daalden en de pensioenen dreigden te worden gekort, daalde het consumentenvertrouwen in Nederland tot een ongekend laag niveau, zelfs lager dan dat in een probleemland als Spanje. En dat leidde tot verdere dalingen op de huizenmarkt en nog minder consumentenvertrouwen.

'De macro-economie is een reeks van radertjes die zichzelf versterken als ze dezelfde kant op draaien. Maar als een van die radertjes stokt, zoals de huizenmarkt, stokken ze allemaal en ontstaat een spiraal naar beneden. Nu zijn we op een keerpunt gekomen. De huizenmarkt heeft weer vaste voet aan de grond gekregen en de problemen rond de pensioenen zijn van de voorpagina verdwenen. Het consumentenvertrouwen herstelt zich en daardoor ook de investeringen.'

En daar heeft het kabinet niets mee te maken gehad?

'Er zijn uitzonderingen. Een maatregel die zeker effect heeft gehad, was de verruiming van de belastingvrije schenking voor het kopen van een huis. Die maatregel viel precies in de goede voedingsbodem. Daarnaast was er nog het lage btw-tarief voor verbouwingen, maar dat had veel minder effect. Soms is de simpelste tijdelijke maatregel het effectiefst als die perfect is getimed.

'Maar het kan ook omgekeerd werken. In 2008 en 2009 deed de regering het precies verkeerd. Op de daling van de huizenprijzen werd gereageerd met het verhogen van de garantiestelling voor hypotheken. Wat gebeurde er? Een overgewaardeerde huizenmarkt werd tijdelijk gestut door nog meer mensen dure huizen te laten kopen.'

Is het hele herstel niet te danken aan factoren van buiten: lage olieprijs, lage rente en lage eurokoers?

'Dat is een duwtje in de rug. Maar niet de oorzaak. Als de rente en de koers van de euro weer oplopen - en met de rente zal dat zeker gebeuren - zal de economie niet instorten. Zo werkt het niet. Als een sterke economie, zoals Nederland, haar pad weer heeft gevonden, kan die tegen een stootje.'

Er is ineens weer ruimte op de begroting. 5 miljard euro om weg te geven, terwijl de staatsschuld nog oploopt.

'Optimisme is gevaarlijk omdat het aanstekelijk werkt. Het leidt tot een onuitroeibare drang om extra te stimuleren. Als iedereen roept dat er veel mogelijk is, kan dat zeker bij de huidige lage rente leiden tot nieuwe bubbels. Als er ruimte is, moet die worden besteed aan het versterken van het groeipotentieel van Nederland. Belastingherziening kan een goede zaak zijn. De collectieve lastendruk is nu hoger dan in 2008.

'Alleen is daar moeilijk een akkoord over te bereiken. VVD en PvdA staan al tegenover elkaar en dan heb je nog al die andere partijen nodig voor een meerderheid. Die moeten worden gepaaid met allerlei leuke dingetjes. Mark Rutte is misschien de meest pragmatische politicus die we in decennia hebben gehad. Als hij een belastingherziening weet door te voeren door 25 bruggen naar nowhere te slaan en dat kan verkopen als structurele verbetering, zoals hem dat zo vaak lukt, zouden we een enorme stap terug kunnen zetten.'

Is nu echt de omslag bereikt na zeven magere jaren?

Ja. Onze economie is sterk. Die hebben we door ons eigen gerommel - huizen, pensioenen en bankwaterhoofd - laten ontsporen. Dat lag niet aan de boze buitenwereld. De eurocrisis was van secundair belang. Daar hebben we van geleerd, hoewel het herstel altijd met ups en downs gaat.'

'Structueel staan we er best goed voor'

'Ik twijfel of een belastingherziening waarbij arbeid goedkoper wordt en consumptie duurder, wel zinvol is.'Beeld Julius Schrank

Is het herstel aan dit kabinet te danken?

'Je zou kunnen zeggen dat het kabinet de zaak niet van de rails heeft laten lopen. We zijn geen Griekenland geworden. Dijsselbloem en eigenlijk ook al zijn voorganger De Jager hebben budgettair weer orde op zaken gesteld, nadat Wouter Bos een megatekort op de begroting van 6 procent van het bbp had achtergelaten. Maar dat zijn niet de belangrijkste factoren voor het herstel. Dat zijn er twee: de bankenunie en het wisselkoersbeleid van president Draghi van de Europese Centrale Bank.'

Wat hebben die gedaan voor de Nederlandse economie?

'De bankenunie heeft het vertrouwen in het financiële systeem hersteld. Dat is ook een goede zaak. Er is nu uniform toezicht en de banken zijn beter gefinancierd: ze hebben meer eigen vermogen en hangen niet meer aan de rem. Draghi is erin geslaagd de rente en de euro omlaag te krijgen door kwantitatieve verruiming.

'Daar ben ik minder enthousiast over. Ten eerste is de wisselkoerskant daarvan bedelen-bij-je-buurman-beleid: het omlaag brengen van de koers van de euro betekent dat buren met een andere munt worden benadeeld. De voordelen voor de eurozone zijn de nadelen voor de dollarlanden. Gelukkig ligt de economie van de VS redelijk op stoom en kan die een stootje hebben.'

Maar geen kwaad woord over dit kabinet?

'O ja. Er zijn fouten gemaakt. Neem het arbeidsmarktbeleid. Er is veel te weinig gedaan aan het voorkomen van ontslagen, waardoor de werkloosheid te hoog is opgelopen. Dat deed het kabinet-Balkenende/Bos juist beter. Dat kwam met deeltijd-WW en loonkostensubsidies waardoor het voor bedrijven niet nodig was meteen mensen op straat te zetten. In tijden van crisis moet worden geprobeerd die verleiding te voorkomen. Dan moet de ontslagbescherming worden verbeterd. Als het weer beter gaat, moet dat worden teruggedraaid.

'Structureel zal uiteindelijk wel een knoop moeten worden doorgehakt. Het huidige vaste arbeidscontract waar Asscher iedereen terug in wil hebben, is internationaal gezien onhoudbaar geworden. Maar je moet ook niet van iedereen een zzp'er willen maken. Er zal een nieuwe tussenvorm moeten worden bedacht, waar bedrijven mensen aan zich kunnen binden zonder ze in tijden van crisis vol te moeten doorbetalen. Je wilt meer ruimte voor flexibeler tussenvormen, tussen de twee extremen in die we nu hebben. Daar zie ik nog geen ideeën voor. Dat zou Nederland echt een voorsprong geven.'

Het overheidstekort loopt flink terug, maar de staatsschuld loopt nog op. Is het dan tijd om al 5 miljard euro te gaan weggeven?

'Het gaat meer om het tekort dan het precieze niveau van de schuld, en het tekort is drastisch teruggebracht. Wat de Duitsers doen - het creëren van een begrotingsoverschot om de schuld ook terug te brengen - is neanderthaler-economie. Er is best wat smeerolie voor het structureel verbeteren van de economie.

'Alleen twijfel ik of een belastingherziening waarbij arbeid goedkoper wordt en consumptie duurder, wel zo zinvol is. Volgens mij zijn het communicerende vaten: je werkt om te kunnen consumeren. De loonbelasting omlaag en de btw omhoog leidt uiteindelijk niet tot meer werk, de een verlaagt het reële loon en de ander verhoogt het weer, dus netto is er weinig effect op arbeidskosten. Lagere tarieven krijg je alleen maar door grondslagverbreding, maar dat wil dit kabinet niet. Of door algehele lastenverlaging en dat vereist minder uitgaven, ook weer tegen de zin van het kabinet.'

Wat zijn de grootste risico's voor verder herstel van de economie?

'Een oplopende rente en een daarmee samenhangende stijgende wisselkoers. En dat geldt misschien niet eens zozeer voor de hypothecaire kredieten of de leningen aan bedrijven, maar wel voor het bankensysteem. De Duitse banken hebben veel van hun reserves nu in hun eigen langlopende staatsobligaties, bunds, ondergebracht. Stel dat de rente nu gaat oplopen van bijna 0 naar 3 procent. Dan worden al hun obligaties zo'n 30 procent minder waard, verdampt hun eigen vermogen en is er zo een enorme bankencrisis.'

Maar staan we er nu structureel beter of slechter voor dan in 2008 en is dit het einde van de zeven magere jaren?

'Nederland staat er structureel best goed voor, met hogere rentes zijn onze pensioenfondsen weer uit de problemen, met de banken gaat het veel beter en alle hervormingen van de afgelopen decennia inclusief de eindspurt van dit kabinet hebben structureel veel verbeterd. Nederland begint nu aan een breed gedragen herstel, ik verwacht wel een einde aan de magere jaren, ja.'

Meer over