Inkomenstoeslagen werken averechts

De inkomensafhankelijke regelingen zijn zo ingewikkeld dat burgers er geen gebruik van durven te maken. Waakhond Actal luidt de noodklok.

null Beeld null

Burgers krijgen inkomensondersteuning via gemiddeld dertien regelingen, waarbij acht verschillende inkomensdefinities worden gebruikt. Verschillende instellingen zijn ervoor verantwoordelijk, zoals de Belastingdienst, het UWV, de Sociale Verzekeringsbank en de gemeenten. Ze hanteren allemaal hun eigen inkomensgrenzen en -definities, betalingsmoment en aanvraagtermijnen.


De zogenoemde inkomensafhankelijke regelingen zijn daardoor zo ingewikkeld geworden dat ze averechts werken. Mensen durven er geen gebruik van te maken uit vrees een fout te maken, waardoor er beslag op het inkomen kan worden gelegd.


Dit concludeert Adviescollege toetsing regeldruk (Actal) in een advies aan het kabinet. 'Het stelsel met 27 regelingen is gevangen in zijn eigen complexiteit', zegt Actal-voorzitter Jan ten Hoopen. 'Met ict is dit niet meer op te lossen.' Actal is een door Paars II ingestelde adviseur die het kabinet moet waarschuwen als politiek Den Haag onlogische of onwerkbare regels en wetten produceert voor burgers en bedrijven.

Noodklok

Bij Actal kwamen zo veel klachten van burgers, ambtenaren en sociaal raadslieden binnen, dat de adviseur besloot de noodklok te luiden. Ook professionals zien door de bomen het bos niet meer. 'Burgers en uitvoerders zijn lotgenoten', zegt Ten Hoopen. 'We vroegen het specialisten. Niemand kent alle regelingen.'

De ingewikkelde en op elkaar inwerkende regelingen ontmoedigen burgers sterk om ze aan te vragen, stelt Actal. Sterker, de groepen voor wie ze het meest bedoeld zijn - laagopgeleiden, migranten en laaggeletterden - haken het eerst af. 'Dat verklaart het grote niet-gebruik van regelingen', legt Ten Hoopen uit. 'Daar zijn miljarden mee gemoeid, maar hoeveel geld blijft liggen, weet niemand.'

Stroomlijnen

Het systeem kan volgens Ten Hoopen vrij simpel door de overheid worden gestroomlijnd. 'Zorg voor één definitie voor inkomen en vermogen. De overheid heeft die gegevens al bij de Belastingdienst. En zorg voor één datum van uitbetalen. Dat maakt het voor de burger en voor de overheid zelf een stuk begrijpelijker.'


Actal wil dat de overheid een site maakt waar mensen eenvoudig nagaan op welke regelingen zij aanspraak kunnen maken. 'Kijk naar een site als Independer waar verzekeringen worden vergeleken.' De overheid moet mensen actief benaderen als ze geen aansluiting op internet hebben -volgens Actal 1,6 miljoen Nederlanders.


Ten Hoopen benadrukt dat het hem niet om een bezuiniging gaat. 'Het gaat om stroomlijnen en vereenvoudigen.' Het kabinet wilde oorspronkelijk vier regelingen onderbrengen in een huishoudentoeslag. Dat gaat niet door omdat veel meer geld dan tot nu toe naar het buitenland zou moeten worden overgemaakt. Bovendien kan de Belastingdienst de nieuwe toeslag niet uitvoeren. 'Dat was vooral een bezuiniging. Wij benaderen hetzelfde vraagstuk nu vanuit het standpunt van de burger en de problemen die hij ervaart.'

Analyse Kafkaëske regels - Gemiddeld gezin heeft 13 steunregelingen

Op alle mogelijke manieren probeert 'de politiek' burgers een financieel steuntje in de rug te geven. Maar dat moet wel eerlijk, dus op basis van inkomen. Gevolg is een ondoordringbaar bureaucratisch woud.


Wat is het probleem?


Met 27 inkomensregelingen proberen goedbedoelende politici de burger bij de samenleving te betrekken. Langdurigheidstoeslag, kwijtschelding waterschapsheffingen, aftrek bijzondere zorgkosten, kinderopvangtoeslag en nog 23 andere regelingen zijn allemaal bedoeld als financiële steuntjes in de rug voor hen die het moeilijk hebben en om werken aantrekkelijk te maken. Er bestaan zo veel regelingen, omdat elke politieke partij elk individueel probleemgeval wil helpen.

Het probleem met al die zogenoemde inkomensafhankelijke regelingen is als vlek-op-vlek. Allereerst zijn het er zo veel dat ze bij 16 miljoen van de 17 miljoen Nederlanders terechtkomen - van een kinderopvangtoeslag voor de baby tot de arbeidskorting voor alle werkenden.

De regelingen zijn afhankelijk van inkomen en spaargeld - 'vermogen' - maar gebruiken daar niet dezelfde definitie voor. Ze worden ook nog uitgevoerd door verschillende instanties, die weer op verschillende momenten uitkeren en allemaal andere termijnen hebben voor het beoordelen van een aanvraag.

Probleem is ook dat de regelingen op elkaar inwerken. Want een beroep op bijvoorbeeld een tegemoetkoming in de zorgkosten kan ertoe leiden dat het inkomen omhoog gaat, waardoor iemand met zijn inkomen over de grens van een andere regeling gaat, daar geen recht meer op heeft en terug moet gaan betalen.

Dat zou te overzien zijn als elke burger met één of twee van die regelingen te maken heeft. Maar dat is niet zo, blijkt uit het onderzoek van Actal, de waakhond voor 'administratieve lastendruk' die burgers en bedrijven van de overheid te verstouwen krijgen. Het zijn gemiddeld 13 regelingen, met 8 verschillende inkomensbegrippen - zoals verzamelinkomen, toetsinkomen, besteedbaar inkomen, netto-inkomen - en altijd uitgevoerd door meerdere organisaties.


Wat is het gevolg?


Achter elke regeling schuilt een poging van de politiek om iets goeds te doen. Maar het effect is tegengesteld. De burger is bang geworden om op de verkeerde manier van de regelingen gebruik te maken, dat hij er geen beroep meer op durft te doen. Uit vrees om geld terug te moeten storten, of erger: een boete te betalen. En als 'fraudeur' te worden gezien. Hoe hoger iemand is opgeleid, hoe beter hij in staat is met bureaucratische complexiteit om te gaan. En dat is precies niet de doelgroep van al die inkomensafhankelijke regelingen.

'Daardoor maken juist de mensen die er wel recht op zouden hebben, geen gebruik van de regelingen', zegt Jan ten Hoopen, voorzitter van Actal. 'Dat werkt gevoelens van onrechtvaardigheid in de hand.' Het adviescollege van het kabinet onderzocht op eigen initiatief de praktische gevolgen van het grote aantal inkomensafhankelijke regelingen.

Hoeveel euro's er door niet-gebruik op de plank blijven liggen, weet niemand. Evenmin hoeveel geld er verloren gaat door misbruik of fraude. Dat de complexiteit misbruik en fraude in de hand werkt, is wel bekend - zie bijvoorbeeld de Bulgarenfraude.

Gevolg van de complexiteit is ook dat de instanties zelf fouten maken. 'We hebben deskundigen en de professionals een voorbeeldgezin voorgelegd en gevraagd: waar heeft dit gezin recht op?', zegt Ten Hoopen. 'Niemand had het goed. De sociaal raadslieden kwamen er nog het dichtstbij.'


Wat is de oplossing?

De oplossing ligt voor de hand: minder regelingen, één inkomensdefinitie, één uitvoerende instantie, één uitbetalingsmoment. Het kabinet heeft al geprobeerd toeslagen bij elkaar te voegen en er één huishoudentoeslag van te maken. Dat blijkt te ingewikkeld.

Er moeten volgens Ten Hoopen van Actal weliswaar minder regelingen komen, maar dat is niet waarmee hij wil beginnen. 'Eerst moet er één definitie komen voor inkomen en voor spaargeld. Dan één betalingsmoment.'

Daarna moet de overheid één instelling aanwijzen die de gegevens bundelt - de Belastingdienst heeft het monopolie op inkomens- en vermogensgegevens en lijkt het meest gekwalificeerd.

De hoop van Actal is dat die eenduidigheid duidelijk maakt waar de kafkaëske pijn zit van alle regelingen. 'Sommige kunnen dan langs 'natuurlijke weg' verdwijnen', is de theorie van Ten Hoopen. 'Het kabinet moet hier nu mee beginnen, dan kan het meelopen met de herziening van het belastingstelsel.'

Meer over