Het stille Japanse lijden

De daling van de yen ten opzichte van de gulden begint de Japanners in Amstelveen parten te spelen. Ze gaan minder duur uit eten en vragen ineens of ze de taalles tijdens hun vakantie moeten doorbetalen....

'We kunnen nog steeds eten', zegt Yamaha-medewerker Takanori Suzuki in zijn Amstelveense woonkamer. Maar natuurlijk wordt het leven er niet gemakkelijker op. Dat bleek bijvoorbeeld deze zomer. 'Tijdens de vakantie gaan we graag naar Japanse restaurants en kopen we Japanse dingen. Dat kon deze zomer niet.'

Anderhalf jaar zijn ze nu in Nederland, niet omdat ze zelf dolgraag wilden, maar omdat de baas het vroeg. En dan zeg je geen nee. 'In Japan had ik een goed leven. Ik werkte van acht uur 's ochtends tot zeven uur 's avonds en ging drie keer in de week met mijn buurman naar de Japanse bar.' Nu werkt hij meestal tot negen uur en gaat hooguit eens per maand op eigen gelegenheid de kroeg in. 'De Japanse restaurants zijn hier veel duurder.'

Japanners in Nederland voelen de recessie in hun vaderland. De geluksvogels krijgen een vast salaris in guldens. De pechvogels krijgen hun loon in yen dat iedere maand moet worden omgewisseld. Door de valutacrisis in Azië krijgen ze daarvoor steeds minder guldens. Zo hebben zij in een jaar tijd 17 procent salaris ingeleverd. Het einde is nog niet in zicht.

In Amstelveen waar ruim driekwart van de zesduizend Japanse expats woont, bewegen de vrouwen zich perfect gekapt en onberispelijk gekleed door het leven. De mannen rijden nog steeds in hun lease-BMW's, Lexussen en Mercedessen.

Maar er komen barstjes in het vernis dat Japanners graag aanbrengen over hun verschijning. Bij taallessen aan Japanse vrouwen bemerkte lerares Linda Verheijen dat deze zomer voor het eerst werd onderhandeld over de prijs. 'Een vrouw ging in juni op vakantie en vroeg of ze die lessen niet hoefde te betalen. Van Nederlanders ben ik dat wel gewend, maar Japanners deden dat nooit.' Ook worden lesboeken tweedehands overgenomen, terwijl voorheen alles nieuw werd aangeschaft.

Bij de International School in Amstelveen valt op dat de jongste groepen duidelijk minder Japanse leerlingen tellen dan vorig jaar. 'Ik vermoed dat dit te maken heeft met het feit dat Japanse bedrijven minder bijdragen aan schoolgeld als de kinderen klein zijn', zegt Joanne Rich die verantwoordelijk is voor de instroom van leerlingen. Sommige ouders kunnen de hoge schoolgelden niet meer opbrengen. 'Voor de drie-, vier- en vijfjarigen moeten Japanse ouders vaak zelf het schoolgeld betalen.'

Maakten de Japanse leerlingen tot voor kort 25 procent van de schoolpopulatie uit. Dit jaar is dat percentage 'enkele punten gedaald', aldus Rich. Het fenomeen beperkt zich niet tot Japanners, want ook het aandeel van Zuid-Koreaanse leerlingen is geslonken. Tot het moment dat de Aziatische crisis losbarstte, groeide het percentage Koreaanse leerlingen tot vijf. Nu daalt het weer.

De detailhandel ervaart ook dat Aziaten minder te besteden hebben. 'Ik heb een aantal vaste Japanse klanten en ik merk duidelijk dat ze minder kopen', zegt eigenaar Henk Grifhorst van kinderkledingwinkel 't Schooltje in Amsterdam Buitenveldert, ten noorden van Amstelveen. 'Wat wil je? Uit een literfles komt geen anderhalve liter.'

Voorbij lijken de bacchanalen die werden aangericht in grote hotels. Deze decadente schrans- en slemppartijen die plaatsvonden op het hoogtepunt van de bubbel-economie worden nu beschouwd als beschamende excessen die niet meer mogen plaatsvinden. 'Dat wordt nu gedefinieerd als een krankzinnig ongeluk. Het mag niet meer worden herhaald', zegt Kevin Kobayasi, die zich bij Canon in Amstelveen bezighoudt met de ontwikkeling van zonnecellen.

Eenvoudige restaurants krijgen het daarentegen alleen maar drukker. Tanuki, gelegen naast het Amstelveense winkelcentrum, is voor 80 procent van zijn klandizie afhankelijk van Japanners. 'In plaats van duur eten, komen ze goedkoop eten bij mij', zegt eigenaar Louis Schotemeijer, die jarenlang woonde in Japan en getrouwd is met een Japanse. Buiten de deur eten is voor veel Japanners geen keuze, maar een verplicht nummer. 'Het is in Japan heel gebruikelijk om 's avonds uit eten te gaan met collega's.'

Van de uitgezonden Aziaten zijn Japanners in Nederland veruit in de meerderheid, maar ook de Koreaanse gemeenschap is inmiddels zo'n duizend man sterk. En Zuid-Korea, dat in tegenstelling tot Japan afhankelijk is van buitenlandse financiers, is hard getroffen door het stoppen van de kredieten. Vertegenwoordigers in Nederland van Korea's grootste industriële concern Samsung hebben 15 procent van hun salaris ingeleverd, zegt marketing-medewerkers Dennis Chung. 'Dat is het Aziatische concept. We delen de moeilijkheden.'

Andere getroffen Aziatische landen hebben geen multinationals en dus ook weinig expats in Nederland. Toch zijn de gevolgen van de crisis hier zichtbaar, bijvoorbeeld in het sterk teruggelopen aantal toeristen. Vorig jaar moest de Thaise ambassadeur nog veertig landgenoten aan een nieuw paspoort helpen. Dit jaar hoefde hij slechts één reisdocument uit te geven.

De dalende omvang van de Aziatische economie en het financieel wanbeleid van ondernemingen heeft al tot verschillende grote faillissementen geleid. Ook in Nederland staan vestigingen van getroffen concerns, zoals Dai-Ichi Kangyo bank en kopieermachine-fabrikant Mita.

Het jaagt de Japanners in Nederland de stuipen op het lijf. 'Een medewerker van een levensverzekeraar op dit kantoor is vastgeklonken aan de televisie, omdat zijn bedrijf op omvallen staat', zegt T. Shiramatsu, de secretaris-generaal van de Japanse Kamer van Koophandel in Amsterdam.

Het liefst zwijgen de getroffenen over hun zorgen, maar dat is vrijwel onmogelijk. Met twee Japanse kranten die dagelijks worden ingevlogen, eigen satelliettelevisie en veelvuldig telefoonverkeer met het hoofdkantoor, weten alle Japanners in Nederland precies wat zich in het moederland afspeelt. 'Het valt niet te ontkennen', zegt Shiramatsu.

Zet een groepje Japanse werknemers bij elkaar in een café en al tijdens het eerste biertje wordt het onderwerp aangesneden, ervaart Kobayashi van Canon. 'En altijd leiden deze sessies tot dezelfde vraag: ''Zullen wij het overleven?''.'

Wat de onrust aanwakkert, is dat de familie in Japan hard wordt getroffen door de crisis. De Japanse vestigingen in het westen vergaat het nog goed, omdat de economie hier floreert, maar Japan is omringd door nog ziekere economieën dan zijzelf. 'Het chemiebedrijf van mijn zwager vecht voor zijn bestaan. Veel middelgrote bedrijven zijn al omgevallen. Het is angstaanjagend, zelfs voor de werknemers in de topbedrijven.'

Vrouwen spreken vooral met hun echtgenoot over de crisis. Ondanks hun achtergestelde positie beheren Japanse vrouwen de huishoudbeurs en ondervinden zij de directe gevolgen van de waardedaling van de yen. 'Ik hou minder over, en daar praten we over', aldus een vrouw van middelbare leeftijd die ook jarenlang in de Verenigde Staten woonde. De Japanse man overhandigt traditioneel zijn inkomen aan zijn echtgenote. Zij levert het zakgeld en een schone zakdoek.

De Azië-crisis heeft in Nederland nog niet geleid tot een uittocht van Koreanen of Japanners, noch van de 350 Japanse ondernemingen. Dat gebeurt wel in Engeland, aldus de Japanse ambassade. Deze week meldde computerfabrikant Fujitsu nog dat het een halfgeleiderfabriek zal sluiten. Ook in Duitsland neemt de grote Japanse populatie in Düsseldorf sterk af.

Nederland zou de dans wel eens kunnen ontspringen, omdat het een vanzelfsprekende plaats is voor een Europees hoofdkantoor dat is gericht op distributie. Met de Europese eenheidsmunt in aantocht overwegen veel Japanse bedrijven hun Europese kantoren waar mogelijk te bundelen. Door vestigingen samen te voegen kan worden bespaard op de kosten. Verschillende Japanse ondernemingen in Duitsland en Engeland hebben al onderzocht wat de mogelijkheden zijn om in de omgeving van Amsterdam neer te strijken.

Hoe hard de crisis Azië ook treft, het vertrouwen in een regeringsbeleid lijkt ongeschonden. Dit vertrouwen staat in schril contrast met de kritiek van hulpinstanties als het Internationaal Monetair Fonds (IMF) die de Japanse hervormingen volstrekt onvoldoende noemt. 'Te traag, te oppervlakkig en te slap', oordeelde het fonds vorige maand over de voorgenomen maatregelen. Al jaren slaagt Japan er maar niet in om de economie te hervormen en het land wordt nu afgestraft voor dit beleid van pappen en nathouden waarin zwakke bedrijven overeind konden blijven. Ook in Zuid-Korea staat de Aziatische consensus-economie ingrijpende hervormingen in de weg.

Veel Japanners in Nederland zijn zich van deze kritiek echter nauwelijks bewust. 'Daar heb ik niet veel over gelezen', zegt Shiramatsu van de Japanse Kamer van Koophandel. De harde woorden van het IMF worden gesust door de Japanse media die in dat land een grote conservatieve kracht zijn.

Het onderstreept het isolement van de Japanners in Nederland, die voor hun informatie goeddeels zijn aangewezen op Japanse media, zeker nu CNN van de Amsterdamse en Amstelveense televisie is verdwenen.

Meer over