Het jaar van schandalen en saneringen

2003 Zal vooral de boeken ingaan als het jaar van 'Ahold'. Schaars pluspunt: de beurs lijkt het jaar met een winstje te gaan sluiten....

Door Douwe Douwes

Het beursjaar 2003 begint ècht op maandag 24 februari, 's ochtends in alle vroegte. Een persbericht van Ahold meldt dat de topmannen Cees van der Hoeven en Michiel Meurs zijn opgestapt. Hun positie is onhoudbaar geworden, nadat een grootschalige fraude bij dochter U.S. Foodservice is ontdekt. De eerste berichten spreken van een bedrag van 500 miljoen dollar in 2001 en 2002, een kwart van de totale winst in die periode. Later blijken de problemen binnen het concern veel omvangrijker te zijn.

Nederland staat op zijn achterste benen. Wat velen vreesden, blijkt dus inderdaad mogelijk. De golf van boekhoudschandalen, die in de maanden ervoor over de Verenigde Staten was gespoeld, heeft Nederland bereikt. Die eerste dag verliest het aandeel Ahold bijna tweederde van zijn waarde. Het geschokte vertrouwen raakt ook andere aandelen: de AEX daalt die dag ruim 5 procent.

De klap uit Zaandam raakt een beurs die er al slecht bij staat. Sinds het begin van het kalenderjaar is de AEX-index almaar verder weggezakt. De wereldeconomie kwakkelt, en de angst voor nieuwe boekhoudschandalen speelt ook al vóór de bom bij Ahold barst. Daar komt de uitbraak van Sars bij, een besmettelijke ziekte die vooral in Azië slachtoffers maakt. Veel bedrijven noemen bij de presentatie van de jaarcijfers Sars als risicofactor.

Maar de belangrijkste onruststoker op de beurzen is de groeiende spanning rond Irak. De Amerikaanse president Bush stevent af op een gewapend conflict , en beleggers vluchten in onzekerheid uit aandelen. De beurzen overal ter wereld staan onder druk, tot op 12 maart het tij keert.

Die dag bereikt de AEX-index zijn dieptepunt. De beursgraadmeter noteert dan 218 punten, 32 procent lager dan aan het begin van het jaar. Beleggers hebben geen twijfel meer dat in Irak een oorlog zal uitbreken, de hoop op een diplomatieke oplossing slaat om in de hoop op een snelle Amerikaanse overwinning.

Als de oorlog iets meer dan een week later daadwerkelijk losbarst, hebben aandelen de weg omhoog al ingezet. 12 Maart blijkt voor alle grote westerse beurzen het dieptepunt te zijn geweest. Maar de Nederlandse beurs loopt achteraan bij het voorzichtige herstel.

'Ahold' speelt daarbij een grote rol, maar er zijn in de maanden die volgen meer bedrijven die de buitenwacht teleurstellen. Al vanaf het begin van het jaar verkeert Getronics in zwaar weer. De schuld drukt als een loden last op de automatiseerder, en topmannen Peter van Voorst en Jan Docter proberen de problemen op te lossen door een ruil van obligaties in aandelen. De obligatiehouders weigeren, en Van Voorst en Docter worden door de commissarissen de deur gewezen.

Na een paar weken puzzelen organiseren crisismanagers Axel Rückert en Klaas Wagenaar een persconferentie. Wat blijkt? Getronics is kerngezond, met hier een daar een klein probleempje, maar de paniek over de obligaties is volkomen overtrokken. Docter en Van Voorst - die onder meer honderd miljoen euro in kas over het hoofd hebben gezien - krijgen voor hun moeite een gouden handdruk van in totaal 7,3 miljoen euro mee.

De afkoopsom van het Getronics-duo wakkert de maatschappelijke onrust over de topsalarissen aan. Ook ING krijgt er mee te maken, wanneer de commissarissen van de bankverzekeraar instemmen met een flinke salarisverhoging voor de topbestuurders. Extra pikant is dat Wim - 'exhibitionistische zelfverrijking' - Kok net tot de toezichthouders van ING is toegetreden.

Maar die ophef valt in het niet bij de storm die opsteekt wanneer duidelijk wordt wat de nieuwe topman van Ahold gaat verdienen. De Zweed Anders Moberg krijgt in het eerste jaar tien miljoen euro, zo berekent Peter Paul de Vries van de Vereniging van Effectenbezitters snel op de aandeelhoudersvergadering waar het pakket wordt bekendgemaakt. Een openbare brief van de pensioenfondsen ABP en PGGM, maar vooral een kopersstaking bij Albert Heijn zijn nodig om Moberg op de knieën te krijgen.

De irritatie over de topsalarissen heeft dan al geleid tot de instelling van de commissie-Tabaksblat, die de zeggenschap binnen beursgenoteerde ondernemingen beter moet gaan regelen. Na acht maanden noeste arbeid worden in december de aanbevelingen gepresenteerd. De topsalarissen worden aan banden gelegd, en de aandeelhouders krijgen meer invloed.

Nieuwe problemen doemen inmiddels op voor de grote Nederlandse beursfondsen. De daling van de dollar is een groeiend probleem voor bedrijven, die zich eind jaren negentig in de Verenigde Staten hebben ingekocht. En de dure euro betekent een verslechtering van de handelspositie van Nederland.

Maar het beursgenoteerde bedrijfsleven lijkt zich wonderwel te houden. De winsten blijven op peil, terwijl de omzetten stagneren of zelfs dalen. Het antwoord op deze schijnbare paradox is 'kostenreductie'. Geen week gaat voorbij of er worden ontslagrondes aangekondigd door bedrijven als Akzo Nobel, Philips, en DSM.

Half september voegt VendexKBB zich bij de groep bedrijven die in het personeel snijden. Het winkelconcern sluit vijf winkels van V & D, waarbij in totaal 2300 banen verloren gaan. Zelfs Heineken grijpt in, en stuurt voor het eerst in de geschiedenis medewerkers naar huis.

Ook Hagemeyer moet mensen ontslaan. Het handelshuis is ernstig in de problemen gekomen doordat de vraag naar zijn producten is ingezakt. Daarnaast is de invoering van een nieuw computersysteem in Engeland volledig mislukt. Het bedrijf is door zijn ratio's heengezakt - voorwaarden die banken stellen aan hun leningen - en er moet een herfinancieringsplan worden gemaakt.

Maanden later wordt duidelijk dat Hagemeyer een claimemissie zal doen om de financiën enigszins op orde te krijgen. Eens te meer wordt duidelijk hoe vast de banken in zulke situaties de touwtjes in handen hebben. Hagemeyer geeft zijn banken op de valreep van het jaar extra stemrecht bij de nog te houden aandeelhoudersvergadering. De Vries van de VEB telt maar liefst elf petten die door huisbankier ABN Amro worden gedragen bij de redding van het concern.

De uittocht op de beurs van Amsterdam gaat dit jaar gewoon verder. Weer vertrekt een leger kleinere fondsen de beursvloer. Tot de beursverlaters dit jaar behoren de maker van verkeersleidingsystemen Hitt, , bouwbedrijf Volker Wessels, en bandenfabrikant Vredestein.

Het lot van Van der Moolen, verreweg de kleinste onder de 25 aandelen in de AEX, lijkt symbolisch voor de afkalving van de Nederlandse aandelenhandel. Het effectenhuis, dat zijn geld voor meer dan 80 procent op de beurs van New York verdient, kent veel tegenvallers. De inkomsten vallen tegen, en in maart meldt de New York Stock Exchange dat Van der Moolen wordt verdacht van overtreding van de handelsregels. Verdenkingen van beurswaakhond SEC en een dagvaarding van pensioenfonds Calpers maken de druiven voor Van der Moolen extra zuur.

Ook de beurs zelf beleeft een turbulent jaar. Buitenlandse partijen maken zich op om de handel in Nederlandse aandelen te gaan organiseren, en Euronext verlaagt uit voorzorg zijn tarieven. De inkomsten nemen af. Een interne machtsstrijd kost George Möller de kop. De Nederlander kondigt zijn aftreden aan, nadat duidelijk is geworden dat hij niet de hoogste positie in de Frans-Belgisch-Nederlandse beurs zal krijgen.

Een tweede grote Nederlands-Franse combinatie wordt eind september werkelijkheid. Nadat de geruchten al sinds het begin van het jaar hebben rondgezongen, wordt de overname van KLM door Air France een feit. De transactie levert de grootste luchtvaartmaatschappij van Europa op, maar in Nederland overheerst een gevoel van melancholie over het verlies van weer een monument uit het Nederlandse bedrijfsleven.

Het beleggingsjaar 2003 sluit in stijl af. Net voor de kerst begint en Europa op vakantie gaat, komt de fraude bij het Italiaanse Parmalat naar buiten. Weer wordt duidelijk dat de controlemechanismen bij beursgenoteerde ondernemingen verre van volmaakt zijn. De schade van deze nieuwe affaire wordt nu al geschat op 10 miljard euro.

Dat de Nederlandse beurs dit jaar voor het eerst sinds 1999 met een kleine plus af lijkt te gaan sluiten, is een van de weinige lichtpunten van 2003.

Meer over