'Het gaat beroerd met VSN, en niemand vindt dat erg'

Doe alle streekbussen bij elkaar en maak er een gezond bedrijf van, vroeg de minister hem in 1989. Hij deed wat hem gevraagd was - en mocht ophoepelen....

BIJNA twee jaar heeft Chris Nyqvist gezwegen. Van publiciteit had hij zijn buik vol, nadat hij als bestuurvoorzitter van busgigant VSN door zijn eigen commissarissen was weggezonden. De voormalige VSN-sfinx was het gekonkel over zijn gouden handdruk van een paar miljoen gulden meer dan zat. Waarom toch die heisa? Het stond toch gewoon in zijn contract!?

Nu, twee jaar later, vindt hij het tijd voor zijn rehabilitatie. De recente gebeurtenissen rond de marktwerking in het streekvervoer sterken hem in zijn mening dat hij het indertijd nog niet zo slecht heeft gezien.

Vervoerders die een concessie in de wacht slepen, moeten al het personeel overnemen tegen de geldende arbeidsvoorwaarden, bepaalde de rechter vorige week donderdag. De uitspraak verbaast Nyqvist geenszins. 'Heb ik altijd al gezegd. Ik zat bij de vaste kamercommissie voor Vervoer toen Jorritsma dat beloofde. Ik dacht toen nog: Annemarie dat had je anders moeten doen.'

Ook in het oordeel vorige week van een andere rechter dat Jorritsma in 1994 ten onrechte de aanbesteding van buslijnen in Zuid- Limburg aan Vancom gaf, ziet hij zijn gelijk. 'Ik ben niet voor niks met die bodemprocedure begonnen. Er was iets mis met die aanbesteding. Je rook het. Iedereen mocht winnen, behalve VSN.'

Nyqvist, de doener, de man die de confrontatie niet uit de weg gaat, is terug. De afgebladderde sfinx krijgt langzaam weer kleur. In zijn kapitale kantoorruimte aan de Utrechtse Nieuwegracht oreert hij als vanouds. 'Ik ben helemaal niet tegen marktwerking. Dat denkt men vaak, maar het is niet waar. Ik vind alleen dat de introductie zorgvuldig en zuiver moet gebeuren. Als je dat niet doet, krijg je ellende, en dat zie je nu.'

Nyqvist vindt het buitengewoon verstandig dat Jorritsma onder druk van de gerechtelijke uitspraken de concurrentie in het streekvervoer heeft uitgesteld totdat de nieuwe Wet Personenvervoer is ingevoerd. 'Ook dat heb ik altijd bepleit.'

Nu de actualiteit hem op veel punten in het gelijk stelt, begrijpt Nyqvist steeds minder waarom hij weg moest bij de busonderneming. 'Ik denk dat ik het begrijp, maar ik begrijp het niet echt. Het is compleet irrationeel. Ik was een boegbeeld en moest onthoofd worden. Het heeft met macht te maken.'

Verbitterd is hij niet. Daarvoor voelt Chris Nyqvist (VVD) zich te veel professional en heeft hij te veel meegemaakt in eerdere functies als wethouder en voorzitter van FC Den Haag. Maar het onvrijwillige wegzenden is hem niet in de koude kleren gaan zitten. 'Als je zes jaar keihard aan iets werkt dan snijdt het door je ziel als je ziet wat er met die toko gebeurt.'

Tijdens zijn bestuur gingen de resultaten elk jaar omhoog. 'Meteen na mijn afwezigheid zakte alles in', zegt hij. De oud-topman heeft geen goed woord over voor zijn vroegere commissarissen, onder wie oud-PvdA-voorzitter Ruud Vreeman. En ook zijn opvolger Joosen, die uit de raad voortkwam, moet het ontgelden. 'Wat heeft die man gedaan? Hij heeft alles op zijn beloop gelaten. Het resultaat daalde van 120 miljoen naar rode cijfers. Belabberd, maar niemand blijkt dat erg te vinden.'

Tijdens het bewind van Joosen is kostbare tijd verspild, vindt Nyqvist. Het doet hem goed dat Joosen, na een korte periode als bestuursvoorzitter, niet zoals beloofd terugkeerde in de raad van commissarissen. Joosen werd elders bij VSN als adviseur geparkeerd. 'Blijkbaar had ik het zo slecht nog niet gezien', zegt hij tevreden.

De raad van commissarissen verwijt hij complete visieloosheid. 'Eerst wilden ze de VSN Groep groot en sterk maken, en nu werkt dezelfde raad mee aan het in mootjes hakken van het bedrijf. Het is beschamend dat van een afstand te moeten aanzien.'

Volgens de voormalige topman laten de commissarissen hun oren te veel naar de politiek hangen. 'De raad moet zich bezighouden met het belang van de onderneming, maar dat doet ze niet. In mijn tijd deden ze dat al niet. Eigenlijk is dat onverantwoord.'

Over de dit najaar aangetreden nieuwe bestuursvoorzitter Frans Sevenstern, die in een enorme vaart de bezem door het concern haalt, heeft Nyqvist geen oordeel. 'Ik hoor steeds dat hij op mij lijkt en ook een doener is. Ik begrijp nu nog minder waarom ik moest vertrekken.'

De ex-topman, thans adviseur in vervoers- en andere aangelegenheden, vindt het triest hoe er met zijn vroegere bedrijf wordt gesold. Hij streefde naar een sterk en machtig VSN. In Europa zouden maar een paar grote bedrijven overblijven, wist Nyqvist. Wilde VSN daar één van zijn dan moest de thuisbasis stevig en solide zijn.

Maar in plaats van een florerend en sterk groeiend bedrijf is VSN tegenwoordig bezig in rap tempo te krimpen. Ruim 2500 arbeidsplaatsen moeten op termijn verdwijnen. Onder druk van de politiek splitst het bedrijf zich op in het rendabele randstadbedrijf VSN-1 en het minder rendabele restbedrijf VSN-2. En misschien is zelfs dat nog niet genoeg. Want minister Jorritsma vindt dat VSN pas mag meedoen met toekomstige aanbestedingen als het minder dan 50 procent van de markt in handen heeft. VSN-1 zit daarboven en houdt na de splitsing 65 procent over.

'Een idioot plan, die opdeling. Het is gewoon domme kapitaalvernietiging. Ik heb berekend dat een sociaal plan ongeveer driehonderd miljoen gulden gaat kosten. Dat moet VSN zelf ophoesten. Het eigen vermogen daalt daardoor zo drastisch dat de banken straks niet meer staan te trappelen om VSN geld te lenen. Wij hadden daar nooit problemen mee. Maar straks moet VSN geld aantrekken onder de garantie van de overheid. Terug naar de oude situatie lijkt me niet gewenst.'

Nyqvist zit op zijn praatstoel en raast door. 'Jorritsma vindt VSN een monopolist. Een monopolist is een partij die de macht heeft om de markt te bepalen. Dat geldt toch niet voor VSN. 'Jorritsma vindt VSN 20 procent te duur in vergelijking met de concurrentie. Mooi, dan heeft VSN geen enkele kans een aanbesteding te winnen. Waarom moet dan in de wet worden vastgelegd dat VSN kleiner moet worden? Laat VSN zijn eigen boontjes doppen. Die 20 procent vet is al belemmerend genoeg.'

De politiek heeft boter op zijn hoofd, vindt Nyqvist. 'VSN te duur? Ja, hoe komt dat? De kostenstructuur is niet opgebouwd in een vrije markt. De staat is enig aandeelhouder. Logisch dat het personeel zich ging richten op wat bij de overheid gebruikelijk was. VSN'ers voelden zich halve ambtenaren. Tot eind jaren tachtig paste de overheid de tekorten gewoon bij.'

Evenmin onder de indruk is hij van het feit dat adviesbureau Boston Consulting Group tot dezelfde conclusie kwam als de minister van Verkeer. 'Welk adviesbureau je ook binnenhaalt, altijd komen ze tot de conclusie dat de kosten met 20 procent omlaag kunnen. In de praktijk blijkt dan altijd dat slechts 5 of 10 procent mogelijk is.

'Kostenreducties worden nooit onderbouwd. Natuurlijk kun je zeggen dat veel mensen weg kunnen. Al die mensen bij VSN die de contacten met gemeenten onderhielden, leveren economisch gezien misschien niet direct iets op, maar ze zijn wel erg nuttig. Ze zorgen voor rust in de tent.'

VOLGENS Nyqvist was het verhogen van de arbeidsproductiviteit en het zoeken naar andere activiteiten op de vervoersmarkt een evenwichtiger weg om de kosten omlaag te brengen. 'De minister zegt dat de werknemers rustig kunnen gaan slapen, maar er moeten wel een paar duizend man uit. Stakingen en werkonderbrekingen liggen op de loer.

Niet bekend

Nyqvist vindt dat op zijn manier hetzelfde wordt bereikt. 'Door meer opbrengsten te genereren vanuit het bestaande pakket was het ook mogelijk goedkoper te worden. We hadden hetzelfde resultaat gehad in een rustiger tempo, maar zonder arbeidsonrust.'

Nyqvist voelt zich nog steeds sterk betrokken bij VSN en het openbaar vervoer. Dat kan ook nauwelijks anders, want in al die jaren heeft hij in veel adviescommissies gezeten.

Hij hoopt dat VSN de werknemers die er uit moeten, fatsoenlijk zal behandelen. 'Ik hoop niet dat ons sociale beleid overboord wordt gegooid. VSN hoeft geen werk te verschaffen als het er niet is, maar de werknemers hebben jaren van hun leven aan het bedrijf gegeven en die behoren goed te worden behandeld.'

Nyqvist vraagt zich af of de blijvers na de invoering van concurrentie in het streekvervoer verzekerd zijn van hun huidige arbeidsvoorwaarden. Jorritsma is weliswaar door de rechter verplicht dat te garanderen, maar Nyqvist is bang dat de minister problemen krijgt dit in de nieuwe Wet Personenvervoer vast te leggen.

'Wetten zijn generiek, die moeten voor iedereen gelden. Het is de vraag of je voor het personeel van busbedrijven uitzonderingen kunt maken, terwijl voor andere werknemers het Burgerlijk Wetboek geldt. Annemarie krijgt nog met veel ministeries te maken. Juristen en economen zullen het ministerie van Verkeer plat lopen', voorspelt de ex-politicus.

De overheid vindt hij trouwens niet erg consequent. 'Aan de ene kant willen ze van het openbaar vervoer af, maar aan de andere kant willen ze ook wat te vertellen houden. Kijk wat ze met de NS doen. Als de politiek marktwerking wilt, moet die zich bezighouden met de hoofdlijnen. Je moet niet van twee walletjes willen eten. Zakelijk gezien kan geen enkel bedrijf daarmee uit de voeten.'

En dan zit hem nog iets hoog. Waarom koestert Jorritsma toch zo'n warme sympathie voor buitenlandse ondernemingen? 'Ze moet toch weten dat door opsplitsing van VSN en straks van NS deze Nederlandse bedrijven geen enkele rol meer kunnen spelen op Europees niveau?' Nederland is 'weer eens een gidsland', constateert Nyqvist smalend. 'Frankrijk kom je niet in en hier is de markt open.'

Bij openbare aanbestedingen zullen de Nederlandse bedrijven gaan verliezen, denkt hij. De buitenlandse concurrenten zijn kapitaalkrachtig en vele malen groter dan NS of VSN. 'Die willen best een tijdje genoegen nemen met verliezen om een lucratieve markt in handen te krijgen.' Dat de Ne derlandse markt lucratief is, daar twijfelt Nyqvist geen moment aan. 'Waarom denk je anders dat buitenlandse bedrijven als het Franse CGEA en het Britse Arriva nu zo snel toehappen?'

Of je als reiziger dat nu allemaal zo erg moet vinden, weet Nyqvist niet. 'Macro gezien hoef je daar niet rouwig om te zijn. Als de Franse burgers via hun staatsbedrijven willen meebetalen aan voordeliger openbaar vervoer bij ons, vind ik dat prima. Maar micro ben ik er tegen. De Nederlandse bedrijfstak verdwijnt met alle gevolgen vandien voor garagebedrijven en busbouwers.'

'Willen we dat nou echt? We worden al zenuwachtig als het hoofdkantoor van Philips naar Amsterdam vertrekt. Wat zou er zijn gebeurd als Philips zich in het het buitenland had gevestigd? In het openbaar vervoer gebeurt dat nu wel. De beslissingen over ons openbaar vervoer worden straks in het buitenland genomen. Dat heeft gevolgen voor de werkgelegenheid en het openbaar vervoer hier. Dat kan niet anders.'

Meer over