Heeft het 500-eurobiljet z'n langste tijd gehad?

Sinds de aanslagen in Parijs klinkt de roep steeds luider om het 500-eurobiljet af te schaffen. Het zijn immers vooral dergelijke grote coupures die terroristen en criminelen gebruiken om hun activiteiten mee te financieren.

Peter de Waard
De politie van Wenen hangt het geld te drogen dat ze uit de Donau heeft opgevist; in totaal ging het om 100duizend euro. Beeld afp
De politie van Wenen hangt het geld te drogen dat ze uit de Donau heeft opgevist; in totaal ging het om 100duizend euro.Beeld afp

Een 33-jarige man uit Roosendaal werd onlangs veroordeeld nadat hij was betrapt met 280 briefjes van 500 euro in zijn onderbroek: 140.000 euro. De man zei dat hij er vastgoed in Servië mee wilde kopen, maar de rechter geloofde hem niet.

Vorige week deed de politie van Amsterdam een bizarre ontdekking toen een inval werd gedaan in een pand waar drugs waren opgeslagen. Er lag ook voor twee ton aan bankbiljetten, kennelijk de verdiensten van de handel in drugs. De stapel 'handelsgeld' werd bewaakt door twee heuse alligators. Eerder was de politie in drugspanden al op een heuse python en een grote leguaan gestuit.

Het zijn niet alleen ordinaire criminelen die het geld gebruiken. In Turkije werd in 2014 een koerierster van een groep jihadisten aangehouden die reisde met veertig bankbiljetten van 500 euro in haar ondergoed.

Crimineel geld

In het gewone betalingsverkeer is contant geld al bijna uitgebannen, zeker bij grote transacties, maar het criminele circuit drijft op cash. Met bankbiljetten kunnen nu eenmaal drugstransacties of andere criminele activiteiten als vrouwenhandel worden gepleegd zonder dat ze traceerbaar zijn. En het liefst gebruiken criminelen geld in grote coupures, omdat die gemakkelijker te verplaatsen en te verstoppen zijn. Een som van 1 miljoen euro weegt in biljetten van 500 euro twee kilo, wat iemand gemakkelijk zelf mee kan dragen. Maar in biljetten van 50 euro of nog minder, is er al gauw een speciale tas of een voertuig voor nodig. In de drugshandel wordt volgens Europol voor biljetten van 500 euro zelfs meer betaald dan de eigenlijke waarde, zo begeerd zijn ze daar. Bijna 90 procent van al die biljetten zwerft volgens schattingen in het criminele circuit rond. Zeker is dat 60 procent van de gewone burgers er nog nooit eentje heeft gezien. Ze zijn ook hoogst onpraktisch. Bijna elke winkel of benzinestation heeft op het raam een sticker geplakt met een groot kruis door het pimpelpaarse biljet. In het gewone betalingsverkeer zou niemand ze missen.

Opsporingsorganisaties als de FBI en Europol zouden de biljetten graag uit de roulatie willen laten nemen. In het vorige maand verschenen Harvard-rapport Making It Harder for the Bad Guys wordt er niet alleen voor gepleit het biljet van 500 euro in de eurozone buiten gebruik te stellen, maar ook die van 200 en 100 euro. De schrijver van dit rapport, voormalig topbankier Peter Sands, noemt 'het betalen in grote coupures in deze tijd een anachronisme, gezien de vele alternatieven om elektronisch te betalen'. 'Die biljetten spelen geen rol in de legale economie.'

Sinds de introductie van de euro in 2002 is het aantal door eurolanden uitgegeven biljetten van 500 euro verzesvoudigd, terwijl die van 10 en 20 euro ongeveer stabiel zijn gebleven. Van de 1.000 miljard euro aan contant geld die sinds 2002 is verspreid, bestaat nu 307 miljard (ruim 30 procent) uit biljetten van 500 euro. Igor Angelini, het hoofd van Europols Financial Intelligence Group, zei onlangs tegen EurActiv (het nieuwsagentschap van de EU): 'Waarom zijn er zoveel biljetten van 500 euro in omloop als zeker de helft van de bevolking er nooit een heeft gezien? Dit is abnormaal.' Hij is overtuigd van de vele connecties tussen criminaliteit en cash geld. Angelini wees erop dat de meeste 500-eurobiljetten worden gedrukt in opdracht van de centrale bank van Luxemburg. Die geeft jaarlijks twee keer zoveel bankpapier uit als het bbp, terwijl de andere centrale banken niet eens tot eentiende van het bbp komen. Dat feit alleen al maakt het hoogst verdacht. Luxemburg staat niet bekend als een populaire plek om fancy fairs en kofferbakmarkten te houden, handelsplekken waar nog wel contact geld omgaat. Wel is het een centrum voor vermogensbeheer en witwastransacties.

Cashbetalingen afschaffen

Het afschaffen van cash in het gewone betalingscircuit ligt gevoelig. In deze tijd van Big Data willen ook eerlijke, hardwerkende burgers nog iets van hun privacy houden - vooral in geldzaken. Geen politicus durfde er tot voor kort zijn vingers aan te branden. Tot nu toe volstond de Europese Unie met een richtlijn om cashbetalingen aan banden te leggen. Maar daaraan geeft elk land zijn eigen interpretatie. In Luxemburg is er geen limiet. In Nederland moet er een belletje gaan rinkelen bij betalingen boven de 15 duizend euro; daarvoor geldt een meldingsplicht. Mario Draghi, de baas van de Europese Centrale Bank, zei in 2012 nog dat de '500-eurobiljetten onmisbaar zijn, omdat ze voor burgers een belangrijk middel zijn om spaargeld te kunnen opslaan'. 'De uitgifte van bankbiljetten wordt bepaald door de marktvraag, zowel in denominatie als in kwantiteit. Daarom voelt de ECB er niets voor daarin verandering te brengen.'

Maar de terreuraanslagen in Parijs van november vorig jaar hebben bespreekbaar gemaakt wat tot dan toe altijd onbespreekbaar was. Inmiddels is de ECB overstag. Medebestuurslid bij de ECB Benoît Coeuré verklaarde vorige maand dat 'de ECB het lot van het bankbiljet heroverweegt omdat de zorgen over witwasoperaties en criminaliteit toenemen, en misbruik van die biljetten daarbij vragen oproept.'

Op 1 februari bleek ook Draghi van gedachten te zijn veranderd. 'Wij zijn vastbesloten seigniorage (het recht om bankbiljetten te drukken, red.) niet te gebruiken om criminelen te faciliteren', zei hij in het Europees Parlement. Jeroen Dijsselbloem, de voorzitter van de Eurogroep, viel hem bij: 'Er zijn risico's dat bankbiljetten met een hoge waarde worden gebruikt om terreur te financieren.'

Douanehond Aki, die wordt ingezet op de luchthaven van Frankfurt, is getraind in het opsporen van geld. Beeld epa
Douanehond Aki, die wordt ingezet op de luchthaven van Frankfurt, is getraind in het opsporen van geld.Beeld epa

Terreur

Terreur speelt een rol, maar er is nog een aspect dat de discussie heeft versneld: de dreiging van negatieve rentes voor spaarders. De ECB is bang dat mensen hun vermogen thuis gaan oppotten in cash als ze in de toekomst geld moeten betalen om het op een bank te laten staan. Dat kan ertoe leiden dat monetair beleid niet meer werkt (gesteld dat het nu al zou werken). De ECB kan mensen dan niet meer stimuleren om geld uit te geven door de rentes nog verder te verlagen.

De bedoeling is dat de ECB voor 1 mei een besluit neemt. Maar het staat nog lang niet vast dat de eurozonelanden akkoord zullen gaan. Vooral de Duitsers hebben twijfels. Duitsland wil wel instemmen, maar eist dat ook andere landen iets doen. Sands riep in het Harvard-rapport de VS op de biljetten van 50 en 100 dollar op te geven, en Groot-Brittannië de briefjes van 50 pond. Grote dwarsligger zijn de Zwitsers, die er niet over peinzen het biljet van 1.000 Zwitserse frank te schrappen.

Volgens valuta-strateeg Athanasios Vamvakidis van Bank of America Merrill Lynch zal het afschaffen van een bankbiljet dat 30 procent van alle euro's in omloop uitmaakt, nadelig voor deze munt uitpakken. Als het 500-eurobiljet ongeldig wordt, zal de euro terrein verliezen aan de dollar en de Zwitserse frank. 'De dollar is de meest liquide valuta in de wereld. En als de hoge eurocoupures wegvallen, zal de dollar vaker worden gebruikt om geld op te potten. Ook de Zwitserse frank kan daarvan profiteren.'

Europa: Frankrijk en Italië zijn het strengst

Frankrijk en Italië hebben op dit moment de striktste regels voor betalingen met contant geld. Alle betalingen boven de 1.000 euro in cash zijn in principe verboden - in Frankrijk sinds september, in Italië al langer. Als iemand in Frankrijk binnen een maand 10 duizend euro aan cash opneemt bij een bank, moet dat worden gemeld aan Tracin, het Franse anti-fraude- en anti-witwasagentschap. Ook Portugal, Griekenland en Spanje hebben limieten. België kende een limiet van 3.000 euro, maar die is als gevolg van de lobby van de auto-industrie verhoogd tot 7.500 euro. Bizar is dat vaak voor buitenlandse toeristen veel hogere limieten gelden - iedereen wil graag de toeristendeviezen - terwijl juist die op reis via aankopen (sieraden, edelmetalen) geld witwassen.

null Beeld Rechtenvrij
Beeld Rechtenvrij

Zwitserland: Oproep voor biljet van '4.600 euro'

Twee nationalistische parlementariërs van het kanton Zug (berucht als vestigingsplaats van vele financiële instellingen die geen fiscale pottenkijkers wensen) willen dat Zwitserland een nieuw bankbiljet van 5.000 Zwitserse frank (4.600 euro) zal uitgeven. Hiermee moet 'de vrijheid en privacy van de burgers worden gegarandeerd'. Zwitserland kent al een biljet van 1.000 Zwitserse frank - het waardevolste van Europa en na het biljet van 10.000 Singaporese dollar (6.474 euro) ook het meest waardevolle ter wereld. Philip Brunner en Manuel Brandberg nemen hiermee stelling tegen de tendens om afscheid te nemen van contant geld. Als het betalingsverkeer vooral digitaal wordt, geeft dat overheden 'volledig toezicht op individuen' en 'worden de individuele vrijheden beknot', vinden Brandberg en Brunner. De Zwitserse centrale bank zegt niets voor het plan te voelen. Maar die wil, ondanks internationale druk, ook niet het biljet van 1.000 frank afschaffen.

null Beeld Rechtenvrij
Beeld Rechtenvrij
null Beeld Rechtenvrij
Beeld Rechtenvrij

Verenigde Staten: De drugsbaron betaalt in dollars

Larry Summers, voormalig minister van Financiën van de Verenigde Staten, riep eind februari in zijn column in The Washington Post de politiek op 'de jacht op het grote geld te openen'. Hij wil dat het biljet van zowel 50 dollar als dat van 100 dollar - de hoogste coupure in de VS - uit de roulatie wordt genomen. 'Een moratorium op het drukken van biljetten met een hoge denominatie maakt de wereld beter', aldus Summers. In totaal is voor 1 biljoen dollar aan 100-dollarbiljetten in omloop, tweederde daarvan rouleert buiten de VS - voor een groot deel onder drugsbaronnen in Mexico en Colombia en terroristische organisaties in het Midden-Oosten. Overigens heeft de VS in het verleden ook bankbiljetten van 500, 1.000 en zelfs 10.000 dollar gehad. Summers hoopt dat in de G20 later dit jaar afspraken kunnen worden gemaakt over nog kleinere coupures, waarbij de eurozone ook de biljetten van 500, 200 en 100 euro als wettig betaalmiddel zou moeten afschaffen.

null Beeld Rechtenvrij
Beeld Rechtenvrij

Japan: In huis liggen stapels yens

Net als in Zwitserland is er in Japan van nationalistische kant een lobby geweest die aandrong op de introductie door de centrale bank van een biljet van 50 duizend yen. Nu is de grootste coupure nog 10.000 yen (81 euro). Maar het land verkeert al jaren in een deflatiespiraal. Op een tegoed van omgerekend 100 duizend euro wordt nu 1 euro rente per jaar betaald. Wie in het weekeinde geld uit de muur wil trekken, is even-eens 1 euro aan kosten kwijt. Japanners potten massaal geld thuis op. Daarbij zijn biljetten met een hoge waarde praktischer. Gelukkig is de criminaliteit in Japan laag. De afgelopen maanden is er een explosieve vraag ontstaan naar kluisjes om bankbiljetten in op te slaan. Sommige warenhuizen moeten zelfs nee verkopen.

null Beeld Rechtenvrij
Beeld Rechtenvrij

Zweden: Slechts 11 procent wordt cash betaald

Gemiddeld wordt in de Europese Unie 42 procent van de aankooptransacties nog in contanten afgerekend. In Scandinavië is dat al veel minder. In Zweden vindt slechts 11 procent van alle betalingen buiten de deur in briefjes en munten plaats. Het KTH (het koninklijk instituut voor technologie) in Stockholm rekende onlangs voor dat het uitstaande bedrag aan contanten nu nog 80 miljard kroon (8,4 miljard euro) is, tegen 106 miljard kroon (11 miljard euro) zes jaar geleden. En daarvan is slechts de helft echt in omloop in het betalingsverkeer. Ruim 40 procent van de Zweden heeft een betaalapp met de naam Swish. Zweden wil in 2025 het eerste land worden dat cash helemaal heeft uitgebannen. Volgens Zweden heeft de vermindering van contanten al tot een fikse daling van de criminaliteit geleid, zoals overvallen op banken, pompstations en winkels. Ook Finland wil op termijn contant geld afschaffen.

null Beeld Rechtenvrij
Beeld Rechtenvrij

Groot-Brittannië 50-pondbiljet is voor de timmerman

In Engeland is het bankbiljet van 50 pond sterling (de Schotten, die hun eigen pondbiljetten hebben, kennen er ook een van 100 pond) de grootste coupure. Maar zelfs dit biljet valt vrijwel niet in te wisselen. 'Het is hoogst onpraktisch om er aan een kassa mee te betalen. Meestal is de caissière zo lang aan het controleren of het biljet niet vals is dat je vijf minuten langer bezig bent met afrekenen', schreef een columnist. Volgens Peter Sands, de voormalige baas van Standard Chartered Bank in Londen, gebruiken Britten het biljet van 50 pond alleen om de loodgieter of de timmerman te betalen. 'Het enige doel is belastingontduiking, want contante betaling maakt het gemakkelijker geen btw af te dragen en ingehuurde mensen zwart te betalen', aldus Sands.

null Beeld Rechtenvrij
Beeld Rechtenvrij
null Beeld
Beeld
Meer over