Goedkoop geld leidt naar schuldencrisis

Wat hebben de diepe depressie van de jaren dertig, de schuldencrisis van begin jaren tachtig en de Aziëcrisis van eind jaren negentig met elkaar gemeen?...

En wat heeft de wereld daarvan geleerd? Helemaal niets, zegt de bank der banken, de Bank of International Settlements (BIS) uit Basel, in haar onlangs verschenen jaarverslag. We dreigen opnieuw met de ogen open in de val te lopen. Want de wereldeconomie staat er uitstekend voor (is zelfs aan haar langste groeispurt sinds de jaren vijftig bezig). Vrijwel iedere belegging, van aandelen in opkomende markten tot hedendaagse kunst, leverde de afgelopen jaren uitstekende rendementen op. Maar volgens de BIS kan de euforie op de financiële markten van de ene op de andere dag omslaan in een ellendige schuldencrisis.

Het grote verschil tussen zo’n crisis en haar voorgangers: de klappen zullen niet in verre oorden zoals Latijns-Amerika en Azië vallen, maar in de Verenigde Staten en, als het nog wat meer tegenzit, ook in Europa. Waren het begin jaren tachtig populistische regeringen in Latijns-Amerika en Mexico die hun schulden niet meer konden afbetalen, ditmaal zullen westerse bedrijven, banken en consumenten in nood komen.

De oorsprong van het probleem ligt aan het begin van de eeuw, toen de internethype voorbij was, de beurzen kelderden, en de Amerikaanse en Europese economie op een recessie afstevenden. Centrale banken verlaagden de rente toen naar een historisch dieptepunt om de economie een oppepper te geven.

Geld lenen werd met andere woorden goedkoop. Spotgoedkoop zelfs toen China, dat door zijn export veel meer binnenkrijgt dan het uitgeeft, ook nog eens honderden miljarden extra aanbood op de internationale geldmarkt.

Zeg maar eens nee tegen al dat rondklotsende geld. Arme Amerikanen, hedgefondsen, opkoopfondsen en investeringsbanken konden het allemaal niet. De ‘triomf van het geld’, zeggen analisten.

Amerikaanse huizenkopers die in de jaren negentig nog de deur werd geweigerd vanwege hun slechte betalingsmoraal, werden nu met open armen ontvangen. Hedgefondsen konden voor de meest obscure beleggingen opeens eenvoudig geld lenen. Banken verleenden zonder vragen te stellen overbruggingskrediet aan bedrijven die een branchegenoot wilden overnemen. Andere bedrijven werden met schulden overladen op het moment dat grote opkoopfondsen zoals KKR of Blackstone hen inlijfden. Opkoopfondsen betalen het leeuwendeel van de overnamesom immers niet met eigen maar met geleend geld.

Zolang de rente laag blijft, kunnen consumenten en het bedrijfsleven die schuldenlast zonder problemen met zich meetorsen. Maar centrale banken in de VS, de eurozone, het Verenigd Koninkrijk hebben de rente de afgelopen twee jaar fors verhoogd. En omdat de inflatie dreigt op te lopen, is het einde van de renteverhogingen nog niet in zicht. Ook de lange rente (de rente op Amerikaanse staatsobligaties) maakte de afgelopen twee maanden een sprong van 0,5 procent.

Dat het systeem daardoor in zijn voegen kraakt, werd de afgelopen weken duidelijk. In de VS gingen enkele hedgefondsen over de kop nadat een groot deel van hun beleggingen op de hypotheekmarkt hun waarde verloren. De fondsmanagers hadden onderschat hoeveel Amerikanen niet meer aan hun hypotheekverplichtingen kunnen voldoen en hun huis – met verlies – moeten verkopen.

Op de obligatiemarkt, waar bedrijven tot voor kort nog riant werden bediend, moesten de afgelopen twee weken alleen al twaalf bedrijven de uitgifte van nieuwe leningen afblazen of opschorten.

Daaronder ook het in Nederland gevestigde Arcelor Mittal en de voormalig Ahold-dochter US Foodservice; de laatste moet geld zien op te halen om haar eigen overname door twee opkoopfondsen te financieren.

Steeds meer beleggers deinzen evenwel terug voor zulke leningen. Want als de opgekochte bedrijven bezwijken onder hun schuldenlast, zien beleggers hun geld niet meer terug.

Volgens ING’s onderzoeksafdeling voor financiële markten is de kans op een ‘spectaculaire ineenstorting’ van het financiële systeem de afgelopen weken dan ook toegenomen.

De problemen mogen in de VS geconcentreerd zijn, hoe makkelijk ze kunnen overslaan naar Europa bleek dit voorjaar: de beurskoersen van onder meer Nederlandse banken kregen toen een optater van de problemen op de Amerikaanse markt voor hypotheken met een vlekje. En dat terwijl zij zelf niet actief zijn op die markt.

Wat de donkere wolken aan de horizon nog dreigender maakt: niemand heeft het overzicht over wat er op de financiële markten gebeurt; laat staan dat er nog een toezichthouder is die de ontwikkelingen in goede banen kan leiden.

Want waren de beleggingen bij vorige schuldencrises nog vrij overzichtelijk (bankleningen, aandelen, obligaties, opties), intussen heeft de haute finance allerlei nieuwe producten ontwikkeld, de een nog complexer dan de andere. De Bank of International Settelments merkt deemoedig op: ‘ons begrip van economische processen zou wel eens beperkter kunnen zijn dan in het verleden.’

Meer over