vier vragenstijgende energieprijzen

Gasvoorraden dalen, prijzen rijzen de pan uit: hoe houden we de energierekening betaalbaar?

Met de stijgende energieprijzen in Europa groeit de onrust onder consumenten. In Spanje en Griekenland worden al maatregelen genomen om de energierekening betaalbaar te houden. Wat is er precies aan de hand?

Gaswinning ten noordoosten van Ameland op de grens van de Noord- en Waddenzee.  Beeld Hollandse Hoogte / Peter Hilz
Gaswinning ten noordoosten van Ameland op de grens van de Noord- en Waddenzee.Beeld Hollandse Hoogte / Peter Hilz

Waarom rijzen de prijzen van gas en stroom de pan uit?

Aardgas is momenteel schaars in Europa en daardoor duur. ‘Afgelopen winter was het koud en zijn de gasvoorraden veel kleiner geworden’, zegt marktanalist Rick Marsman van energiebedrijf Vattenfall. In koude winters wordt simpelweg veel gas opgestookt voor verwarming. ‘Normaal worden de voorraden na de winter weer bijgevuld, maar ook de lente was dit jaar nog erg koud.’ Dat heeft er volgens Marsman toe geleid dat de Nederlandse gasvoorraden maar voor iets meer dan de helft gevuld zijn, terwijl dat deze tijd vorig jaar zo’n 85 procent was. In heel Europa zijn de gasvoorraden zo’n 71 procent vol.

Ondertussen is er in Europa relatief weinig gas uit de grond gehaald, doordat veel gasvelden tegelijkertijd in onderhoud zijn geweest, vertelt Marsman. Ook de toevoer uit Rusland was laag, volgens staatsgasbedrijf Gazprom omdat ook daar capaciteitsproblemen waren door onderhoud. De aanleg van de nieuwe gasleiding Nord Stream 2 door de Baltische zee is afgelopen zaterdag weliswaar voltooid, maar het kan nog maanden duren voordat Russisch gas richting Europa mag: Duitsland moet de juiste certificering nog afgeven.

De vraag naar gas bleef ook in de zomer hoog door onverwacht snel economisch herstel in Europa. Ook vraag elders houdt een hoge gasprijs in stand. ‘Vorig jaar kwam er nog extra vloeibaar gas per schip naar ons toe, maar inmiddels wordt in Azië nog meer betaald. Dus varen ze daarheen’, zegt Marsman. Snel economisch herstel heeft ook daar tot tekorten geleid. In China zijn door hoge gasprijzen al industrieën stilgelegd.

Het dure gas leidde ertoe dat Nederland zo’n 50 procent meer stroom uit kolencentrales haalde in het eerste halfjaar van 2021 dan tijdens die periode een jaar eerder. Maar Europa faseert de kolencentrales wel uit en gas is belangrijker geworden voor de elektriciteitsproductie.

Gaswinningslocatie van de NAM in Muntendam.  Beeld ANP
Gaswinningslocatie van de NAM in Muntendam.Beeld ANP

Volgens hoogleraar energie-economie Machiel Mulder (RUG) is dat meteen ook een belangrijke verklaring voor de stijgende elektriciteitsprijs: die is sterk van gas afhankelijk. Daarnaast moeten elektriciteitscentrales steeds meer betalen voor hun CO2-uitstoot. De prijs van Europese uitstootrechten is in de laatste vijf jaar vertienvoudigd naar rond de 60 euro per ton CO2.

Hoe merken we dat in Nederland in onze portemonnee?

De gasprijs op de markt is ongeveer twee keer zo hoog als normaal, maar dat vertaalt zich niet rechtstreeks naar de consumentenprijs: die bestaat voor een groot deel uit vaste kosten. Hoogleraar Mulder schat dat de verdubbeling op de ‘dagmarkt’ een stijging van 20 procent op de energierekening kan betekenen.

Veel Nederlanders hebben volgens Mulder – ‘gelukkig’ – een vast tarief voor meerdere jaren en zijn beschermd tegen prijsstijgingen. Wie een variabel tarief betaalt, bijvoorbeeld omdat het contract met een vast tarief afloopt, kan op 1 januari met een fikse stijging te maken krijgen. Als de hoge prijzen langer aanhouden, zal op den duur iedereen er wat van gaan merken.

Op 1 januari wordt energie hoe dan ook iets duurder vanwege een verhoging van de energiebelasting op gas. Die gaat in 2022 met 3 cent per kubieke meter omhoog, wat voor een gemiddeld huishouden neerkomt op zo’n 3 euro per maand extra. Het kabinet zou hier op Prinsjesdag nog wat aan kunnen veranderen.

Wat gebeurt er in de rest van Europa?

In veel andere landen betalen consumenten via hun energierekening meer mee aan de energietransitie. Duitsland spant de kroon. Daar is relatief veel aanbod van wind- en zonne-energie, waardoor de stroomprijs op de markt lager is dan in Nederland, maar door hoge belastingen zien Duitse consumenten juist het hoogste elektriciteitstarief van Europa op hun energierekening.

Spaanse consumenten gingen deze zomer meermaals de straat op uit protest tegen de stijging van de energiefactuur: in augustus waren huishoudens daar 27 procent meer kwijt aan energie dan in dezelfde maand in 2019. Premier Pedro Sánchez reageerde dinsdag met een ‘schokplan’: zijn regering gaat winsten afromen van bedrijven die groene stroom opwekken. Die profiteren van de hoge prijzen voor elektriciteit zonder dat ze meer kosten maken, ze hoeven immers geen duur gas in te kopen. Het geld dat de maatregel oplevert komt via verschillende wegen terug bij de consument, waardoor zij volgens Sanchez niet meer zullen betalen dan de energieprijzen van 2018, gecorrigeerd voor inflatie.

Ook Griekenland gaat een subsidie geven aan tweederde van de huishoudens en verhoogt een jaarlijkse toelage voor het inkopen van stookolie, de meest gebruikte warmtebron in het land. Italië steekt meer geld in een bestaand systeem om de energierekening te drukken, maar overweegt belastingen op energie geheel te herzien. Frankrijk en België overwegen ook lastenverlichtingen.

null Beeld de Volkskrant
Beeld de Volkskrant

Gaan de prijzen weer dalen?

Er zal de komende maanden niet ineens genoeg gas op de markt komen om de prijs te drukken, verwacht hoogleraar Mulder. Een koude herfst en winter kunnen nog meer schaarste creëren en de prijs verder opdrijven. Zeker als commerciële eigenaren van de al matig gevulde gasvoorraden zich laten verleiden hun gas niet te bewaren maar nu tegen hoge prijzen te verkopen. Wel kan de ingebruikname van gasleiding Nord Stream 2 nog voor een meevaller zorgen.

Worden de tekorten op den duur te groot, dan zullen bedrijven tijdelijk werkzaamheden stilleggen waarvoor ze gas nodig hebben. Mulder: ‘Doorverkopen van het gas dat ze hebben ingekocht is dan rendabeler dan het zelf gebruiken.’ Dat zal de vraag verkleinen en daarmee de prijs stabiliseren. Industrieën kunnen ook verleid worden hun processen aan te passen zodat ze voorgoed van gas af kunnen.

De hoge prijs kan energieproducenten in beweging krijgen, zegt Mulder: ‘Groen gas maken wordt bijvoorbeeld aantrekkelijker.’ Dat gas komt niet uit de bodem, maar uit biologische bronnen zoals mest. ‘De productiekosten daarvoor zijn niet hoger geworden, maar je kan er meer aan verdienen door de hoge gasprijs op de markt. Voor groene stroom uit wind of zon geldt hetzelfde.’ Voor consumenten wordt een zonnepaneel op het dak of betere isolatie aantrekkelijker – voor wie het kan betalen althans. Hoe hoger de gasprijs, hoe rendabeler energiebesparing of groene energiebronnen worden.

Meer over