Federal Reserve kondigt verwachte renteverhoging aan: wat zijn de gevolgen?

Het wordt beschouwd als een van de grootste bedreigingen voor de huidige economische voorspoed - en het komt snel dichterbij. Is Nederland opgewassen tegen een stijgende rente?

Economen rekenen de aangekondigde rentestijging, samen met een eventuele handelsoorlog en de Brexit, tot de grootste economische risico's van dit moment. Beeld .
Economen rekenen de aangekondigde rentestijging, samen met een eventuele handelsoorlog en de Brexit, tot de grootste economische risico's van dit moment.Beeld .

Uiteindelijk komt het langverwachte einde van het tijdperk van het goedkope geld toch nog onverwacht. Zodra de berichten over stijgende rentes tot het grote publiek doordringen, volgt een stormloop op hypotheekadviseurs en banken. Huiseigenaren proberen nog snel hun hypotheekrente over te sluiten tegen een gunstig tarief. Op de financiële markten gaat het er niet minder chaotisch aan toe. Analisten spreken van een 'bloedbad op de obligatiemarkt' - hoe hoger de rente op deze leningen, hoe lager de koersen. Ook de aandelenbeurzen krijgen klappen.

Nog veel ernstiger is de situatie over de grens. De stijgende rente brengt opkomende economieën in acute problemen. De Jubilee Debt Campaign, een Britse ngo die zich inzet voor schuldverlichting, rekende eerder deze maand voor 126 ontwikkelingslanden uit dat zij gemiddeld bijna 11 procent van hun inkomsten kwijt zijn aan rentelasten. Die rekening gaat fors omhoog. Bezuinigingen en oproer dreigen. Dichter bij huis komen de leiders van de eurozone in spoedzitting bijeen. Met zorg zien ze de rentes op Griekse en Portugese, maar ook Italiaanse obligaties oplopen. Zal de eurocrisis terugkeren?

Nee, luidt het antwoord vooralsnog. Het bovenstaande is slechts een somber scenario. In hoeverre het uitkomt, zal afhangen van hoe ver en vooral hoe plotseling de rente stijgt. Maar dat het goedkope geld spoedig niet langer als manna uit de hemel zal neerdalen - daarover lijkt geen twijfel. Vanavond kondigt de Federal Reserve (de Amerikaanse centrale bank) naar verwachting een renteverhoging aan. Later dit jaar kunnen er nog twee of drie volgen. De Europese Centrale Bank is minder ver, maar ook zij neemt stapje voor stapje afscheid van de monetaire uitzonderingstoestand.

In reactie hierop zijn de belangrijkste 'lange' rentetarieven uit hun winterslaap ontwaakt. Zo kruipt de rente op Amerikaanse obligaties met een looptijd van 10 jaar richting de 3 procent. Niks mis mee: die financiële normalisering toont dat de crisis erop zit. Toch rekenen economen de rentestijging, samen met een eventuele handelsoorlog en de Brexit, tot de grootste economische risico's van dit moment. 'Wereldwijd zijn de schuldniveaus van overheden, bedrijven en huishoudens hoger dan ooit', waarschuwde IMF-directeur Christine Lagarde in de aanloop naar de G20-top deze week in Argentinië. 'Dat zorgt voor financiële kwetsbaarheden.'

Afkicken van de verslaving aan goedkope leningen kan, met andere woorden, gepaard gaan met hevige ontwenningsverschijnselen. Dat ontdekte ook De Nederlandsche Bank (DNB) toen die onlangs het scenario doorrekende van een bescheiden rentestijging van 1 procent. Over een langere periode van vier jaar bezien zou dit 1,6 procent economische groei kosten. De aandelenkoersen dalen in dit scenario zelfs met 15 procent. Ook de consumptie krijgt een tik: min 3,6 procent.

Hypotheekrente

Veel Nederlanders zullen de hogere rente op de eerste plaats terugzien in hun woonkosten. Met 2,4 procent is de rente over nieuwe hypotheken op dit moment historisch laag. Afgaande op een gemiddelde hypotheeksom van 165.000 euro, zoals bij de Rabobank het geval is, leidt een 1 procent hogere hypotheekrente tot bijna 138 euro extra bruto-maandlasten.

Niet voor niets raadde DNB-president Knot huizenbezitters al in 2016 aan een 'stresstest' te doen om hun risico's in kaart te brengen. De schok wordt wel gedempt doordat veel eigenaren de afgelopen jaren hun lage hypotheekrente voor 10 jaar of langer hebben vastgezet. Volgens dezelfde Rabobank loopt voor 20 tot 25 procent van de hypotheken de rentevaste periode de komende drie jaar af. De rest van de klanten heeft minder reden tot zorg.

Bovendien kent een rentestijging ook winnaars. Dat geldt niet zozeer voor de spaarders: de extreem lage spaarrente zal slechts mondjesmaat stijgen. Maar de problemen waar de pensioenfondsen mee kampen, verdwijnen als sneeuw voor de zon. Stijgt de rente met 1 procent, dan neemt de dekkingsgraad met grofweg 12 procent toe. 'Was dat over de afgelopen twaalf maanden het geval geweest, dan zouden wij nu de pensioenen gedeeltelijk mogen indexeren', legt Jos van Dijk van ambtenarenpensioenfonds ABP uit.

Uiteindelijk hangt veel af van het tempo van de rentestijging. Dient die zich aan met een schok, dan zullen de gevolgen negatiever uitpakken. 'Een stijgende rente', waarschuwen ook de onderzoekers van DNB, kan dan de 'aandacht vestigen op de houdbaarheid van staatsschulden in landen als Griekenland of Italië'.

HR-streep

Studielening

Rente +1% > Gem. studieschuld + 136 euro/jaar

Ook studenten en afgestudeerden krijgen last van de stijgende rente. Het tarief dat zij betalen over hun studieschuld richt zich namelijk naar de rente die de Nederlandse overheid kwijt is voor haar 10-jaars leningen. In totaal hebben bijna 778 duizend mensen een studieschuld, blijkt uit cijfers van de Dienst Uitvoering Onderwijs. Gemiddeld gaat het om 13.621 euro. Een rentestijging van 1 procent doet die schuld dus jaarlijks met 136 euro aanzwellen. Wie nu studeert, voelt dat het snelst en het meest. Voor hen wordt het rentepercentage elk jaar opnieuw vastgesteld. Bovendien bouwen jongeren, door het nieuwe leenstelsel, een hogere studieschuld op. Bij afgestudeerden staat de rente daarentegen 5 jaar lang vast.

Wonen

Rente + 1% > huizenprijzen -5%

Een hogere rente duwt de huizenprijzen omlaag en de hypotheekrente omhoog. Dat kost al gauw 100 tot 200 euro per maand, maar dankzij de strengere leennormen kunnen huishoudens tegen een stootje. Bovendien hebben veel huiseigenaren de afgelopen jaren gekozen voor lange rentevaste periodes, tot wel 20 of 30 jaar. Dat maakt ze immuun voor rentestijgingen. Ook wie een bankspaarhypotheek heeft - ongeveer een op de vijf hypotheken - hoeft zich minder zorgen te maken. Hoe hoger de hypotheekrente, hoe meer rente vergoed wordt over het tot dan toe bij elkaar gespaarde bedrag.

Pensioenen

Rente +1% > dekkingsgraad +12%

Een hogere rente is goed voor pensioenfondsen. Door de Nederlandse pensioenregels hoeven zij dan minder geld achter de hand te houden voor hun toekomstige verplichtingen. De pensioenuitkeringen kunnen op korte termijn weer meestijgen met de inflatie. Opvallend genoeg zal tegenover die betere dekkingsgraad een schralere pensioenpot staan. Dat komt doordat een rentestijging de prijzen van obligaties doet dalen. Een pensioenfonds als ABP heeft daarin 37 procent van het vermogen belegd. Ook de aandelenkoersen dalen, net als de derivaten waarmee fondsen een deel van hun lage rente-risico afdekken. Het gevolg: miljardenverliezen, maar blije pensioendeelnemers.

Ook studenten en afgestudeerden krijgen last van de stijgende rente. Het tarief dat zij betalen over hun studieschuld richt zich namelijk naar de rente die de Nederlandse overheid kwijt is voor haar 10-jaars leningen. In totaal hebben bijna 778 duizend mensen een studieschuld, blijkt uit cijfers van de Dienst Uitvoering Onderwijs. Gemiddeld gaat het om 13.621 euro. Een rentestijging van 1 procent doet die schuld dus jaarlijks met 136 euro aanzwellen. Wie nu studeert, voelt dat het snelst en het meest. Voor hen wordt het rentepercentage elk jaar opnieuw vastgesteld. Bovendien bouwen jongeren, door het nieuwe leenstelsel, een hogere studieschuld op. Bij afgestudeerden staat de rente daarentegen 5 jaar lang vast.

Wonen

rente + 1% > huizenprijzen -5%

Een hogere rente duwt de huizenprijzen omlaag en de hypotheekrente omhoog. Dat kost al gauw 100 tot 200 euro per maand, maar dankzij de strengere leennormen kunnen huishoudens tegen een stootje. Bovendien hebben veel huiseigenaren de afgelopen jaren gekozen voor lange rentevaste periodes, tot wel 20 of 30 jaar. Dat maakt ze immuun voor rentestijgingen. Ook wie een bankspaarhypotheek heeft - ongeveer een op de vijf hypotheken - hoeft zich minder zorgen te maken. Hoe hoger de hypotheekrente, hoe meer rente vergoed wordt over het tot dan toe bij elkaar gespaarde bedrag.

Meer over