reconstructie

Facebook in de polder: hoe de energieslurper in de watten werd gelegd

Zeewolde, Trekkersveld IV, De plek waar het datacentrum van Facebook is gepland. Beeld Harry Cock / de Volkskrant
Zeewolde, Trekkersveld IV, De plek waar het datacentrum van Facebook is gepland.Beeld Harry Cock / de Volkskrant

Donderdagavond stemt de gemeenteraad van Zeewolde over de komst van een datacenter van Facebook: vijf enorme loodsen van 20 meter hoog, 70 meter breed en 400 meter lang. Dat het groene licht moet komen van een lekenbestuur van negentien raadsleden, is altijd de strategie van het ministerie van Economische Zaken geweest. Een reconstructie.

Michael Persson en Dylan van Bekkum

De koeien zijn nog niet allemaal verdwenen maar de tekenen van de nieuwe tijd zijn al zichtbaar in de polder even ten noorden van Zeewolde. Twee mannen in oranje hesjes, met meetapparatuur wadend door het weidse grasland. Een container op een erf van een verlaten boerderij, met daarop ‘Bodac – explosieven opsporing’. Een nieuw hek aan de rand van een akker, met bordjes ‘verboden toegang’. Het wijst erop: hier moet iets gebouwd gaan worden.

Er zijn ook tekenen van een oude tijd. Een uitgestorven stal waar alleen het licht nog aan is. Werkloze tractorwielen tegen een scheve schuur. Een aanrecht in een lege keuken met alleen nog wat bierblikjes. Een gevel met een granieten plakkaat: ‘Eerste steen gelegd door C. Van Bakel–Van Santvoort. 15 juli 1982.’ De boerderij gaat de 40 niet halen.

Hier, aan de Baardmeesweg bij het dorp Zeewolde, tegen de historische dijk die oostelijk en zuidelijk Flevoland van elkaar scheidt, waar de boeren nog niet gebukt gingen onder een stikstofplafond, moet volgend jaar een reusachtig datacenter van Facebook komen. Een ‘hyperscale’ pakhuis van nullen en enen, de Europese opslagplaats van persoonlijke gegevens waarmee het Amerikaanse techbedrijf zijn miljarden verdient, de wereld polariserend om adverteerders te trekken. Dit, zo zei wethouder Egge Jan de Jonge, verantwoordelijk voor het datacenter eerder dit jaar, ‘wordt een zegen voor Zeewolde’.

null Beeld

Donderdag vindt de stemming plaats over een cruciale wijziging van het bestemmingsplan van de tweehonderd hectare waarop het centrum (een ‘campus’, in de vergezichten van de gemeente) moet komen. Van landbouw naar industrie. Hup, mee in de vaart der volkeren. Een lekenbestuur van negentien parttime raadsleden mag de knoop doorhakken.

Binnenhengelen van datacenters

De stemming vormt de voorlopige climax van een proces dat, sinds Facebook twee jaar geleden aanklopte bij het Nederlandse consulaat in San Francisco, tot steeds meer ophef heeft geleid. Sinds, dankzij een beroep op de Wet Openbaarheid van Bestuur (WOB) van De Telegraaf, duidelijk is geworden dat voormalig minister Eric Wiebes van Economische Zaken en Klimaat (EZK) Facebook zeer ter wille is geweest met een onderhandse aansluiting op het hoogspanningsnet, laaien de protesten op. Maandag bezetten klimaatactivisten van Extinction Rebellion kortstondig het gemeentehuis van Zeewolde. Ze vinden dat de groene stroom voor het datacenter, dat jaarlijks evenveel elektriciteit gaat gebruiken als alle Amsterdamse huishoudens bij elkaar, beter de bestaande energiebehoefte kan vervullen.

De hoog oplopende gemoederen overstijgen Facebook en Zeewolde. Het binnenhengelen van buitenlandse datacenters is tweeënhalf jaar geleden vastgelegd in de Ruimtelijke Strategie Datacenters. Want: concurrentiekracht. Deze ‘routekaart’ voorspelt dat de zoemende pakhuizen in 2030 zo’n 12 procent van de Nederlandse stroom opsouperen.

Maar, hoe landelijk die strategie ook is, de democratische besluiten daarover worden bewust zoveel mogelijk naar de lokale politiek gedelegeerd, waar gretige wethouders ‘campus’, ‘banen’ en ‘restwarmte’ horen en denken: die kunnen wij best gebruiken.

Dus deden niet alleen Wiebes, maar ook de provincie Flevoland en de gemeente Zeewolde hun best om het de Amerikanen naar de zin te maken. Zij haalden de kastanjes uit het vuur terwijl Facebook achterover leunde. Sterker nog: Facebook liet zich zo min mogelijk zien. Het bedrijf dat alles van iedereen wil weten, verschuilde zich lange tijd achter een bv’tje uit Breda, Polder Networks, en werd op het ministerie van EZK met de codenaam ‘Tulip’ aangeduid.

Uitkoop boerenfamilies

Pas drie weken geleden kregen inwoners van Zeewolde te horen dat het gaat om Facebook, of Meta, zoals het moederbedrijf zich nu noemt. De vier boerenfamilies die al zijn uitgekocht, wisten niet van wie dat geld kwam. Over de deals mogen ze niet praten met media. ‘Er is geheimhouding afgesproken, dat is gebruikelijk’, zegt Jeroen van Lenthe van het rentmeesterskantoor dat met de boeren onderhandelde. Een woordvoerder van de gemeente Zeewolde reageert echter stomverbaasd. ‘Een geheimhoudingsplicht? Daar wist ik niets van.’

Maar binnenkort zal Facebook overduidelijk aanwezig zijn. Vijf enorme dozen van 20 meter hoog, 70 meter breed en 400 meter lang, op een stuk grond van 166 hectare, meer dan driehonderd voetbalvelden, midden in de polder. ‘Toen bij mij het lichtje ging branden over hoe groot het project zou zijn, ben ik heel erg geschrokken’, vertelt Susan Schaap, aan haar keukentafel in Zeewolde. Ze vreest voor alle energie die de ‘grijze stroomslurper’ verbruikt, en vindt dat burgers nauwelijks zijn meegenomen in de besluitvorming. Een petitie van haar stichting Datatruc is inmiddels vierduizend keer ondertekend.

 Actievoerders van 
Extinction Rebellion demonstreren bij het gemeentehuis van Zeewolde. 
 Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant
Actievoerders van Extinction Rebellion demonstreren bij het gemeentehuis van Zeewolde.Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

Gemeenteraadslid Yvonne van Bruggen van PvdA/GroenLinks, die donderdag waarschijnlijk vóór zal stemmen, loopt niet weg voor die verantwoordelijkheid. ‘Daar zijn we voor aangesteld’, zegt ze. Ze heeft gewikt en gewogen, en zal met haar fractiegenoot waarschijnlijk de beslissende twee stemmen leveren (het lijkt 11-8 te worden in het voordeel van Facebook, in plaats 9-10 in zijn nadeel). Eigenlijk had het besluit ergens anders genomen moeten worden, vindt ze. ‘Den Haag had dit veel eerder ter hand moeten nemen. Nu zijn ze te laat.’

Maar een landelijke regie is er niet. En dat is een bewuste keuze.

Regels van de polder

Het is het najaar van 2017 als een medewerker van Facebook aanklopt bij het Nederlandse consulaat in San Francisco. Dat heeft, zoals in de vooruitgeschoven posten van het vaderland overal ter wereld, een loket van het Netherlands Foreign Investment Agency (NFIA), een dienst die buitenlandse investeerders wegwijs maakt in de regels van de polder. Na de eerste prille toenadering wordt het anderhalf jaar later serieus: Facebook zoekt een plek in het volste landje van Europa. De NFIA, dat zich op dat moment onder de noemer NL Digital Gateway nog specifiek richt op de ‘acquisitie van datacenters’, gaat op zoek en komt uit in Flevoland.

Daar prikken ze hun vinger, met hulp van de provinciale ontwikkelmaatschappij Horizon en ingenieursbureau Arcadis, op een stuk landbouwgrond bij Zeewolde. Er is ruimte, er is een hoogspanningsleiding, er is koelwater, er is een dorp om restwarmte aan te leveren en het is in de buurt van Amsterdam, dicht bij een van de grootste internetaansluitingen van de wereld. Er zijn wel vier boeren, die de helft van de grond bezitten. De andere helft van de oude zeebodem is eigendom van het Rijksvastgoedbedrijf, de grootgrondbezitter van de overheid, dat onder het ministerie van Binnenlandse Zaken valt.

Zeewolde, geleid door een coalitie van CDA, VVD, ChristenUnie en lokale partij Leefbaar Zeewolde is enthousiast en wil wel helpen. Zo stelt de gemeente in juni 2020 een zogeheten coördinatieregeling in werking, waardoor de wijziging van het bestemmingsplan kan worden gecombineerd met vergunningsaanvragen bij provincie en waterschap. Ook is er daardoor maar één mogelijkheid in beroep te gaan bij de Raad van State en wordt er maar één keer uitspraak gedaan over alle besluiten, zo schrijft de gemeente in een toelichting.

Zeewolde als oliemannetje

Ingrijpender is dat Zeewolde voor Facebook optreedt als oliemannetje. Ook al heeft de gemeente in theorie alleen een rol als planner van de ruimtelijke ordening, het college van burgemeester en wethouders besluit ook te helpen met de grondtransactie. Zeewolde koopt de grond van de boeren en van het Rijksvastgoedbedrijf, om die vervolgens direct door te verkopen aan Facebook. Een zogeheten ABC-constructie, die het voor de techjongens uit Silicon Valley een stuk makkelijker maakt. Hierdoor worden dingen mogelijk die anders onmogelijk waren geweest.

Dus verklaart het college op 8 september 2020 de Wet Voorkeursrecht Gemeenten van toepassing, blijkt uit gemeentelijke documenten. Daardoor kunnen de grondeigenaren hun percelen niet meer aan andere gegadigden verkopen. Bovendien biedt deze constructie het Rijksvastgoedbedrijf de gelegenheid zijn grond aan een andere overheid te verkopen. Zo ontloopt het de gebruikelijke route bij verkoop aan een marktpartij, namelijk via een openbare inschrijving.

De gemeente neemt zelf een lap van 35 hectare van de aangekochte grond in gebruik als industrieterrein Trekkersveld IV, aansluitend bij het al bestaande Trekkersveld III, een bedrijvenpark met grote loodsen en vrachtwagens van Bakker Logistiek en Wouter Koops. ‘Het betreft één bestemmingsplan voor het hele gebied’, zegt een woordvoerder van Zeewolde. ‘Daarom hebben wij ook de grond voor Facebook gekocht. Het ging in één moeite door.’

Tennet onder druk

Het gerommel op plaatselijk niveau is een gevolg van het Nederlandse laisser-faire op kabinetsniveau. Op 2 juli 2020 neemt de Tweede Kamer een motie aan die toenmalig minister Wiebes oproept de regie te nemen in de komst van datacenters. Een maand later adviseren Wiebes’ ambtenaren dit hem nogmaals, zo blijkt uit de documenten die vrijkwamen na het WOB-verzoek van De Telegraaf. Ze wijzen op de Ruimtelijke Strategie Datacenters, die de voorkeur geeft aan datacenters ‘aan de randen van Nederland’, waar meer ruimte is. Ook zeggen ze dat de economische meerwaarde (vijfhonderd directe en indirecte banen) ‘relatief beperkt’ is.

‘De ruimte is een regionale afweging’, krabbelt Wiebes op de brief van zijn ambtenaar. ‘De aansluitingsmogelijkheden vallen onder het netbeheer. Dat is voldoende, toch?’ Als de opvolger van Wiebes, Bas van ’t Wout, in januari in een beleidsbrief wordt bijgepraat over de datacentra, geldt de lijn Wiebes: ‘Als Rijk maken we een bewuste afweging om dat [nationaal regie nemen] niet te doen, aangezien de locatiekeuze een directe lokale ruimtelijke impact heeft.’ Oftewel: laat Zeewolde daar maar over beslissen.

Merkwaardig genoeg vindt Wiebes wél dat zijn ministerie, hoewel dat daar volgens zijn ambtenaren ‘geen wettelijk kader’ voor is, moet ingrijpen om Facebook een eigen transformatorstation te geven om zijn stroom van het hoogspanningsnet te halen. Netbeheerder Tennet heeft geen zin in de voorkeursbehandeling en zegt dat ‘Tulip’ gewoon moet aansluiten op het bestaande station, 5 kilometer verderop. De techgigant vindt dat ‘onacceptabel’ en dreigt op zoek te gaan naar een ander land voor zijn datacenter, schrijven de ambtenaren op 13 mei 2020, waarbij zij aantekenen dat dat bluf kan zijn.

Maar Wiebes zwicht. ‘Het belang van de vestiging van deze onderneming in Nederland rechtvaardigt mijns inziens dat Tennet afwijkt van de gebruikelijke werkwijze en een innovatieve aanpak realiseert’, schrijft Wiebes in het najaar in een brief aan de netbeheerder. Hij beveelt de aansluiting ‘zo snel mogelijk te realiseren’.

Een woordvoerder van Tennet, in een reactie nu: ‘Dit hele gedoe is zo slecht voor het draagvlak. De netten zitten barstensvol, we moeten al die wind- en zonne-energie kwijt, en dan komt er ineens zo’n datacenter doorheen banjeren. Het gevoel dat blijft hangen, is dat Facebook er met de groene stroom vandoor gaat. Er moet een integraal plan komen. Wat heeft er prioriteit, hoe willen we verder met Nederland? We wachten met smart op een nieuw kabinet. Daarvan hopen we dat dat verder vooruit kijkt.’

De politici aan de formatietafel lijken geluisterd te hebben. ‘Grote datacentra leggen een onevenredig groot beslag op de beschikbare duurzame energie in verhouding tot de maatschappelijke en/of economische meerwaarde’, staat in het kersverse regeerakkoord. ‘Daarom scherpen we de landelijke regie en de toelatingscriteria bij de vergunningverlening hiervoor aan.’ De laatste boeren aan de Baardmeesweg maken zich inmiddels op om te vertrekken.

REACTIE META

De Volkskrant heeft Facebook/Meta zeven specifieke vragen gesteld over de totstandkoming van de deal. Die gingen onder meer over de geheimzinnigheid van het bedrijf, de geheimhoudingsplicht en het dreigement over de Tennet-aansluiting. Op die vragen kwam geen specifiek antwoord. Wel stuurde Facebook een wat algemenere verklaring. Dit is de kern daarvan:

‘De keuze van een plek voor de bouw van een datacenter is een proces dat veel jaren in beslag neemt en daarbij worden verschillende factoren meegenomen in onze overweging. We werken nauw samen met belanghebbenden bij de ontwikkeling van dit project en met verschillende overheidsniveaus om kennis en ervaring uit te wisselen. Wij volgen alle processen die van toepassing zijn voor de ontwikkeling van het project, zoals voorgeschreven in Nederland.’

Meer over