Evolueren tegen de visserij in

Door overbevissing slaat de evolutie van platvissen een andere weg in, ontdekt een bioloog...

Door Ana van Es

Darwin in sneltreinvaart, daar lijkt het op. Bij schol en tong in de Noordzee vond in nauwelijks vijftig jaar tijd een zichtbare evolutie plaats. Scholletjes van nu blijven kleiner dan hun soortgenoten uit 1950. Ze worden eerder volwassen en planten zich jonger voort. ‘Ik was een beetje geschokt dat het zo snel is gegaan’, bekent marien bioloog Fabian Mollet. ‘Meestal denken mensen bij evolutie aan iets dat tienduizenden jaren duurt.’

Vorige week promoveerde Mollet bij Wageningen Universiteit. Zijn onderzoek was mogelijk omdat er in Nederland van oudsher elk jaar gegevens worden verzameld over platvissen in de Noordzee. ‘In andere landen zijn zulke data veel moeilijker te vinden’, aldus de jonge doctor. Dankzij deze gegevens bestond bij zeebiologen al langer het vermoeden dat schol en tong sinds 1950 aan het krimpen is.

Oorbotjes
Mollet gebruikte oorbotjes van gevangen vissen om meer te weten te komen over individuele exemplaren. ‘Op die botjes zitten jaarringen, net als bij een boom’, zegt hij. Met deze jaarringen valt precies uit te rekenen hoe groot de vissen worden, hoeveel ze eten en wanneer ze zich gaan voortplanten. Omgevingsfactoren zoals verschil in voedselaanbod, temperatuur van het water en vervuiling van de zee, verklaren niet waarom de vissen gemiddeld 5 tot 7 centimeter kleiner zijn als ze geslachtsrijp zijn en daarom minder ver doorgroeien.

Over de oorzaak van deze evolutie hoeft hij niet lang na te denken: ‘Zware bevissing op deze populatie.’ Op schol wordt sinds 1910 intensief gevist, op tong sinds 1950. Als gevolg daarvan is de kans tegenwoordig kleiner dan tien procent dat een platvis ouder dan 5 jaar wordt. Dat is ernstig, want schol is pas rond 4 jaar volwassen. ‘Als de vissen zich niet hadden aangepast, waren ze nu uitgestorven.’

Om te overleven, moeten de achterblijvers jong beginnen met voortplanten en veel nageslacht produceren. Dat kost veel energie en is er geen tijd meer om te groeien.

Variant
Scholletjes en tongetjes met een maatje minder dus, als curieuze variant van survival of the fittest. Volgens Mollet kan deze evolutie de visserij op den duur onrendabel maken. ‘Om hetzelfde gewicht binnen te halen, zullen vissers relatief meer vissen moeten vangen. De prijs van een grote vis is hoger dan de prijs van twee kleinere visjes die samen net zoveel wegen. Consumenten houden namelijk niet van kleine vis.’

Om meer te weten te komen over de invloed van visserij op de evolutie van schol en tong, gebruikte Mollet een geavanceerd computermodel, gebaseerd op echte onderzoeksgegevens. Daarmee bootste hij digitaal een eeuw lang intensieve visserij na, volgens de huidige Nederlandse normen. Met verontrustende resultaten: de evolutie naar kleinere vis lijkt niet te stoppen, maar verhevigt na een eeuw juist. ‘Die vissen worden nog kleiner dan ze al waren.’ De gevolgen van deze evolutie zijn bovendien niet zomaar terug te draaien. Toen Mollet de gesimuleerde visserij staakte, duurde het maar liefst tweehonderd jaar voordat de vissen weer hun oude formaat terugkregen.

Quota’s
Wat nu? Minder vis vangen ligt voor de hand. Quota’s voor tong en schol houden nu geen rekening met evolutionaire krimp. De afgelopen decennia is de visserij al minder intensief geworden, erkent hij. ‘Maar zelfs als je vist volgens de EU-normen van duurzame visserij, verlies je volgens mijn model op den duur nog steeds opbrengst als gevolg van evolutie.’

Het tij kan gekeerd worden als vissers de grote vis vaker laten zwemmen en zich in plaats daarvan gaan richten op middenmoters. ‘Dat zou de evolutie compleet veranderen’, aldus Mollet. ‘Het grappige is: bij de jacht laten ze grote dieren vaak staan.’ Maar in de Nederlandse platvisvangst is uiteraard alles gericht op juist het vangen van grote, dure vis. De sleepnetten zijn te grofmazig om kleintjes binnenboord te houden. En dan is er de regeling dat vis kleiner dan 24 centimeter weer overboord moet worden gegooid. ‘Alleen de grote vis mag aan land gebracht worden.’

Religieus
Mollet probeert wel eens om de visserijwereld uit te leggen dat ze grote vis moeten sparen. ‘Maar het is moeilijk om vissers ervan te overtuigen dat evolutie een rol speelt. Sommige vissers zijn heel religieus, die geloven daar sowieso niet in. De visserij is een conservatieve wereld. Ze hebben het jarenlang zo gedaan, en dan hebben ze moeite met een jonge buitenstaander die hen gaat vertellen dat het anders moet.’

Meer over